سه‌شنبه ۲۲ اسفند ۱۳۹۶ - ۰۹:۳۵

قدس آنلاین از رسومات نوروز اقوام خوزستانی می گوید؛

تنوع مراسم در خوزستان، نوروزی منحصر به فرد را رقم می زند

میراث

اهواز_ آداب و رسوم عید نوروز در خوزستان با برگزاری مراسم آتش افروزی چهارشنبه سوری، چیدن سفره هفت سین، پوشیدن لباس‌های نو و رفتن به دید و بازدید نوروزی به شیوه دیگر مناطق ایران در استان شروع می شود. در خوزستان روز سیزده را در دو روز جشن می‌گیرند. روز سیزده با احتساب روز عید نوروز و روز سیزده بدون احتساب روز تحویل سال، اولی را سیزده‌ عید و دومی را سیزده‌ بعد ازعید می گویند.

قدس آنلاین _ گروه استانها_ حدیث کریمی؛ نوروز به عنوان جشن ملی ایرانیان با ریشه  تاریخی و آداب و رسوم خاص خود، در هر گوشه ای از ایران به شکلی خود را نشان می دهد. علاوه بر رسوم معمول و مشترک سال نو در کشور همچون خانه تکانی عید، سبزه انداختن، خرید سال نو (تهیه مایحتاج، شیرینی و آجیل و...)، برپایی سفره  هفت سین، دید و بازدید، عیدی دادن و عیدی گرفتن و رفتن به سیزده بدر، در هر منطقه ای همراه با آداب و رسومی مخصوص به اجرا در می آید. استان خوزستان به واسطه  اینکه پیش از دیگر استان ها و خیلی زود صنعتی شد، بسیاری از عادت ها و رفتارهای اجتماعی ناشی از فرهنگ بومی در این منطقه کمرنگ و برخی از آنان را به فراموشی سپرده شد. با این حال هنوز برخی از آنان در میان مردم نمود دارد.


کارشناس ثبت میراث ناملموس اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خوزستان در گفت و گو با خبرنگار قدس آنلاین در ارتباط با آداب و رسوم مردم خوزستان در عیدباستانی نوروز می گوید: در خوزستان مرسوم بوده در غروب آخرین سه شنبه سال به صحرا رفته بوته گیاهان خشک را جمع آوری، آنها را آتش زده و از روی آتش می پریدند و در حال پریدن با صدای بلند تکرار می کردند: « زردی من از تو- سرخی تو از من» در برخی شهرها چون بهبهان مردم به هنگام پریدن می گویند: «غم برو شادی بیا - محنت برو روزی بیا» و بدین وسیله غم را دور و شادی آفرینی می کنند. این رسم که «چهارشنبه سوری» نام دارد تا به امروز دربسیاری از شهرها و روستاها کمابیش و بیشتر در بین نسل نوجوان و جوان اجرا می شود. در میان لرهای بختیاری این رسم را «تَش پَرَک» به معنی (پریدن روی آتش) می نامند و در برخی از روستاها در چنین شبی آش پخته و ساعاتی را بستگان و همسایه ها با هم به شادی سپری می کنند.  
منصوره رضوی ادامه می دهد: در قدیم زنان و دختران بهبهان، چهارشنبه آخر سال را به اماکن مقدس چون امامزاده رفته و با خواندن دو رکعت نماز حاجت خود را برای سال نو و ورود به آن آماده می کردند.

سمنو پزون، از آداب مهم نوروزی 

او با اشاره به اینکه پخت سمنوی نذری یکی از آداب مهم نوروزی است که در همه شهرهای ایران اتفاق می افتد. در خوزستان پخت آن در شهرهای شوشتر، دزفول و بهبهان مرسوم است. می افزاید: حدود ۱۰ تا ۱۵ روز پیش از سال نو جمعی از زنان و دختران همسایه و فامیل دور هم جمع شده و تدارک پخت سمنو را می دهند. به هنگام تدارک و آماده سازی سمنو به صورت دسته جمعی ادعیه  مخصوص می خوانند و با صلوات کار را پیش می برند. سمنو را به حضرت فاطمه(س) نسبت داده و به حق ایشان سال نو و خوشی را آرزو می کنند. برخی از مردم بر این باور هستند که حضرت فاطمه(س) دست مبارک خود را بر سمنو گذاشته و موجب شیرینی آن می‌شود. همچنین رسم بر این است که سمنوی پخته شده را بین آشنایان تقسیم می کنند. برای خوش یمنی و مبارکی مقداری بادام یا گردو درسته را با پوسته  سخت در دیگ سمنو می ریزند و به هنگام تقسیم درون هر ظرف قرار می دهند. اعتقاد بر این است که دانه بادام و یا گردو خیر و برکت را برای صاحب آن خانه به ارمغان می آورد.  
پخت شیرینی های محلی 
کارشناس ثبت میراث ناملموس اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خوزستان  با بیان اینکه در مناطق بختیاری نشین از قدیم شیرینی مخصوصی را به عنوان شیرینی سال نو تدارک می دیدند، اضافه می کند: این شیرینی که نوعی نان شیرین سنتی است «نون شیرین» نام دارد. این نان درگذشته به عنوان شیرینی شب عید پخت و مورد استفاده قرار می گرفت. امروزه پخت آن در برخی روستاها کم و بیش مرسوم است. در بهبهان علاوه بر این نان، نان تَبدون نیز تهیه می شود.  همچنین در شهرهای شوشتر و دزفول کلوچه مخصوص شکری و خرمایی شیرینی های مخصوص سال نو هستند.  


مراسم عَلَفِه

این مقام مسئول می گوید: برگزاری مراسم عَلَفِه (جشن مردگان) یکی از رسوم قدیمی که تاریخچه ای باستانی دارد و برای مردم بسیار مورد توجه است، برگزاری رسم«عَلَفِه» است. در طی این رسم معمول است که در طی هفته  آخر سال و یا آخرین پنجشنبه خوراکی تهیه کرده و به نیت اموات خیرات می کنند. مردم معتقدند که اموات چشم انتظار سهم خوراک نوروزی (شیربرنج، خرما، حلوا خرمایی، حلوا و...) هستند که برای آنها خیرات می شود. و برای عزیزان از دست رفته سبزه های نوروزی به هدیه می برند تا نوید بخش آمدن بهار باشد.  

شاهنامه خوانی(هفت لشکرخوانی)

او در ادامه با اشاره به اینکه شاهنامه و شاهنامه خوانی از دیرباز در سرزمین لرها و از جمله لرهای بختیاری از جایگاه ویژه و اثرگذاری برخوردار بوده به گونه ای که در تمامی عرصه های زندگی از آن الگو گرفته اند، تصریح می کند: آنچنان روح حماسی شاهنامه در روحیه بختیاری ها عجین شده است که به جرأت می توان گفت مردانگی و رشادت های بختیاری درسی متأثر از دلاوری های حماسی کتاب ارزشمند شاهنامه بزرگ فردوسی است، شاهنامه در سرزمین لرهای بختیاری به نام «هفت لشکر» معروف است و نقالی و شاهنامه خوانی از جایگاه ویژه ای در بین مردم محلی برخوردار است، سال نو و دید و بازدیدهای ویژه ایام نوروز، مناسبتی بجا برای هفت لشکر خوانی مردم به ویژه بزرگان فامیل و طایفه است.   

برپایی بازار عِیدیا در بهبهان 
رضوی تاکید می کند: در شهرستان بهبهان صبح اولین روز سال نو، بازاری برای کودکان به نام «عِیدیا» برپا می شود. فروشنده های دوره گرد شیرینی های سنتی، انواع تنقلات، انواع اسباب بازی ها، لباس و... را در این بازار می فروشند و کودکان به همراه بزرگ ترها پس از گرفتن عیدی، به این بازار آمده و خرید می کنند. از آنجا که این بازار درگذشته در نزدیکی محل امامزاده بی بی خدیجه برپا می شد به اصطلاح بازار«بی بی خدیجه» نیز نام دارد.  
سیزده بدر 
کارشناس ثبت میراث ناملموس اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خوزستان عنوان می کند: در قدیم مردم بهبهان در این روز نان مخصوص محلی به نام«کُتِلَک» به همراه باقلا پخته و با خود به صحرا می‌بردند تا هنگام جمع شدن خانواده‌ها درکنار هم میل کنند.  

چهارده بدر 
این مقام مسئول اظهار می کند: در میان مردم دزفول نیز رسم بر این است که علاوه بر روز سیزدهم فروردین، چهاردهمین روز نوروز را نیز به گشت و گذار می پردازند. آنها این روز را سیزده پس از اول (اول نوروز) حساب می کنند. در واقع آنها دو سیزده بدر را سپری می کنند که دومی همان چهارده بدر است.
بازی های محلی مرسوم در بهار و نوروز 
رضوی با اشاره به اینکه «تخم مرغ بازی» یکی از بازی های نوروزی در شهرستان شوشتر است که در هنگام نوروز بویژه قبل از تحویل سال توسط جوانان انجام می شود. بیان می کند: معمول بوده در مراکز و محله های قدیمی شهر این بازی را انجام می دادند. تعدادی تخم مرغ آب پز را به تعداد مشخصی بین دو نفر بازیکن تقسیم می کنند. هرکدام از بازیکنان در این بازی باید با تخم مرغ خود به تخم مرغ های طرف مقابل ضربه بزند. بدین صورت هر کدام از تخم مرغ ها که شکست صاحب آن بازنده و دیگری برنده خواهد شد. تخم مرغی که همه  تخم مرغ ها را بشکند در اصطلاح محلی به «تخم سَرقطار» معروف است.  
او درباره یک بازی به نام «اَلَختور (اَلَختَر) » نیز می گوید؛ بازی متشکل از دو گروه مساوی، از هرگروه یک بازیکن به وسط می‌آید، یک پای خود را بلند می‌کند و با دست، مچ پای خود را می‌گیرد، سپس هریک از دو بازیکن سعی می‌کنند با تنه زدن به بازیکن رقیب تعادل دیگری را برهم زنند. امتیاز به دسته  مقابل تعلق می‌گیرد. به‌ این ترتیب همه  بازیکنان دو گروه دو به دو مسابقه می‌دهند و امتیازها محاسبه می‌شود. هرگروهی که امتیاز بیشتری کسب کند، برنده اعلام شده و از گروه مقابل کولی می‌گیرد.  
این مقام مسئول اضافه می کند: «هُوپ هُوپَک» تعدادی بازیکن با انتخاب یک سردسته، به صورت دایره وار کنار هم می‌نشینند و همزمان دهان‌ خود را پر از باد می‌کنند و می‌گویند: «هوپ» و نفس خود را نگه می‌دارند. کسی حق ندارد بخندد یا حرکتی بکند. آنگاه سردسته حرکتی را شروع می‌کند و بازیکنان بی‌آنکه بخندند یا حرکتی بکنند باید از سردسته تقلید کنند و اگر کسی بخندد یا حرف بزند او را به وسط دایره می‌آورند تا چشم بگذارد و سایرین دست‌ها را بالای سر او بگیرند. سپس از او می‌پرسند:«تَپ تَپو، دست کی بالا دست. » کسی که چشم هایش را بسته باید درست حدس بزند. دراین صورت او را آزاد می‌کنند و اگر اشتباه گفت او را اذیت کرده و همان شعر را برایش می خوانند. مجدد چشم بسته و این قسمت از بازی تکرارمی شود تا بازیکن درست حدس بزند. آن‌گاه برنده شده و دوباره بازی از اول آغاز می‌شود.

کارشناس ثبت میراث ناملموس اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خوزستان اظهار می کند: بازی «کِلِ بَرد(کِل جنگ) »؛ «کِل» نمادی از علامت و بَرد به معنی سنگ است. اجرای بازی به این گونه است که ابتدا تعدادی حدود (۱۰ تا ۱۲) قطعه سنگ(بَرد) را در فاصله حدود یک متری، در یک ردیف روی یکدیگر قرار می دهند و روی آنها یک قطعه سنگ(بَرد) بزرگتری می گذارند که به آن«پیش جنگ» می گویند. سنگ های روی هم را اصطلاحاً «کِل» می نامند. به همین ترتیب برای گروه مقابل نیز این صحنه از بازی طراحی می شود. در ادامه ابتدا افراد یکی از دو گروه، اقدام به پرتاب سنگی جهت انداختن کِل یا همان پیش جنگ گروه دیگر می کند. افراد هردسته که بتوانند کِل را هدف قراردهند و باعث ریزش سنگ ها گردند، برنده مسابقه محسوب می شوند، درضمن هرگروه یک سرگروه یا سردسته دارد که به آن«سَردار» می گویند و باید دستورات او را درحین بازی انجام دهند. کِل بَرد بازی مخصوص مناطق لرنشین خوزستان است.
امید است در نوروز و سال ۹۷ خبرهای خوش و شادی آوری برای مردم این سرزمین رقم بخورد.