ساعت کمی از 10 صبح گذشته است که با خودروهای صحرایی راهی منطقه بکر جنگلهای پسته خواجه می‌شویم.
از جاده‌های بین راه یکی پس از دیگری می‌گذریم و پس از عبور از جاده کلات و چند روستای بین راه، که جاده‌های خاکی و شوسه دارند به جاده و قسمت اصلی جنگل می‌رسیم. پست حفاظتی از چادری ساده و بی تکلف و چند نگهبان تشکیل شده است. شیب ها و پیچ‌های تند مسیرهای جنگلی را با احتیاط طی می‌کنیم و از میان دره و سنگلاخها می‌گذریم تا به پای تپه‌ای که خرمن‌گاه پسته‌هاست می‌رسیم.
راننده با مهارت خودرو را از سینه کش تپه بالا می‌برد. روی تپه خرمن پسته‌ها و بهره‌برداران به استقبال گروه بازدید کننده می‌آیند! پیرمردی روستایی شعری صمیمی برای معاون وزیر جهاد کشاورزی و رئیس سازمان جنگلها و مراتع می‌خواند و همه را به وجد می‌آورد.
جنگلهای پسته طبیعی با نام علمی «pistacia verca» در نقاط مختلف خراسان رضوی، فارس، کرمان و بلوچستان وجود دارد. دراستان خراسان رضوی از 996 هزار و 155 هکتار جنگل نزدیک به 49 هزار هکتارآن جنگلهای پسته است که به علت صعب العبور بودن بخشهایی از جنگل امکان جمع آوری محصول آن وجود ندارد.
بزرگترین جنگل پسته وحشی درشهرستان کلات نادر و در مجاورت مرز ترکمنستان واقع شده است. جنگل «خواجه» در روستای چهچهه در بخش زاوین کلات نادر و در یکصد کیلومتری شهر مشهد قرار دارد. ارتفاع متوسط این درخت معمولا 1 تا 3 متر بوده و در برخی نقاط به 7 متر نیز می‌رسد.

جنگلهای بی‌نظیر پسته خواجه
معاون فنی اداره کل جنگلها، مراتع وآبخیزداری خراسان رضوی با بیان اینکه عرصه طبیعی جنگلهای پسته خواجه 49 هزار هکتار است، می‌گوید: 15 رویشگاه در شهرستانهای درگز، کلات، تربت جام، صالح آباد، مشهد و سرخس قرار داردکه بیشتر این عرصه ها کوهستانی است و جنگلهای پسته خواجه با وسعت چهار هزار و 680 هکتار از نظر وسعت و تولید محصول مقام اول کشور را داشته و در دنیا بی‌نظیر است.
هادی باقری، زمان برداشت این محصول را از اوایل تیرماه به مدت دو ماه ذکر کرد و افزود: جنگل خواجه از نظر پوشش، میزان تولید و ارزشهای ژنتیکی مقام نخست را در میان شهرستانهای استان دارد، ضمن آنکه جنگلهای پسته وحشی استان به لحاظ وسعت، گونه، رشد و نوع در سطح کشور نیز منحصر به فرد می‌باشد.
وی همچنین با اظهار اینکه طرح مدیریت منابع طبیعی جنگلهای پسته منطقه خواجه در سال 71 تهیه شده و در سال 76 مورد تجدید نظر قرار گرفته است، می‌افزاید: اهداف اجرایی تهیه این طرح حفاظت از رویشگاه طبیعی و ذخایر ژنتیکی منطقه و نیز ایجاد اشتغالزایی برای مردم و نیز اجرای طرحهای اصلاح و احیا جنگل بوده است.
به گفته وی، جلب مشارکت مردم در حفظ، توسعه و احیای این عرصه، منجر به تشکیل تعاونی بهره برداران با 215 عضو در منطقه شد.
باقری با بیان اینکه متوسط برداشت محصول در عرصه های جنگلی پسته وحشی استان به تناسب وضعیت و شرایط بارشها و نیز آب و هوا 15 تا 200 تن در سال متفاوت بوده است، می‌گوید: امسال تاکنون بر اساس برآوردها حدود 100 تن محصول از این عرصه ها برداشت شده و برآورد می‌شود که این محصول امسال 20 تا 30 میلیارد ریال درآمدزایی داشته باشد که از این میزان حدود دو میلیارد و 400میلیون ریال آن عواید دولتی و بقیه متعلق به مردم منطقه است.
بنا به اعلام این مسؤول، حجم محصول برداشت شده از جنگلهای خواجه حداقل 60 تن خواهد بود که طی تفاهمنامه ای با تعاون روستایی که مقدمات کار انجام شده، قرار شد تا در تمامی شهرستانهای مربوطه تعاونیهای بهره برداران از تولیدات این جنگلها را فعال کنیم که هم در برداشت و هم توسعه و حفاظت این جنگلها مشارکت خواهند داشت.

موفقیت در جلب مشارکت جوامع محلی
وی با اشاره به اینکه مردم از طرح جذب مشارکت جوامع محلی و این ارتباط و همکاری راضی بوده و از نظر سازمان نیز طرحی موفق است، می‌گوید: جوامع محلی حرف اول حفاظت از محدوده جنگلی و مراتع را می‌زنند؛ زیرا خود بهره‌بردار آن هستند، این سیاست کاری، نتایج مطلوبی داشته و ادامه خواهد یافت.
معاون اداره کل جنگلداری و جنگلبانی نیز با بیان اینکه در گذشته در خزانه این منطقه با استفاده از بذر نهال تولید می‌کردیم، می‌گوید: در حال حاضر تولید نهال را متمرکز کرده و در نهالستان منابع طبیعی مشهد نهال تولید می‌شود و به شهرستانها و مناطقی که به نهال پسته وحشی نیاز داشته باشند، تحویل می‌دهیم.
سیدناصر مرجانی از نهال کاری در تمام شهرها و بویژه سرخس و تربت جام خبر می‌دهد و می‌افزاید: بذر پسته از رویشگاه خواجه به نهالستان طرق منتقل و کشت می‌شود که سالانه حدود 2000 اصله نهال تولید شده و بر اساس اعتبار هر شهرستان توزیع و تحویل می‌شود.
وی با اشاره به واگذاری نهال به بخش خصوصی اظهار داشت: نهال پسته درختی ریشه دوانی خوبی دارد و طول ریشه آن به نیم متر می‌رسد، به همین دلیل مردم سعی می‌کنند با کشت این نهال و پیوندزنی به باردهی مطلوبی برسند.

شرکتهای تعاونی، بهره برداران اصلی
«مرجانی» می‌گوید: حفاظت از جنگلهای پسته برعهده شرکتهای تعاونی بهره‌بردار است.
وی به مورد جالبی اشاره می‌کند و می‌افزاید: به جز آتش، درگذشته موش به عنوان یکی از آفات، باعث از بین رفتن بذرکاری‌ها می‌شد، از آنجا که مبارزه شیمیایی در دستورکار این سازمان نیست، سعی شده از روشهای دیگر مبارزه نسبت به دفع آفات اقدام شود.
این مقام مسؤول از آفت جنگلهای پسته به نام «تشی» نام می‌برد که با خوردن پوست ساقه درختان باعث از بین رفتن آنها می‌شود و اضافه می‌کند: حتی برای مبارزه با این آفت از سموم استفاده نشده و با شناسایی محل زندگی و تجمع این آفت، چاله‌ای ایجاد کرده و مانع حمله آنها به جنگلهای پسته شده‌ایم.
وی عمر این درختان را 200 سال می‌داند و می‌گوید: پسته جنگلی به دلیل مصرف کم آب، رشد کمی دارد و معمولاً هر سال در میان یا هر دو سال یکبار محصول می‌دهد، اما عمر طولانی داشته و تا زمانی که زنده است محصول می‌دهد هر چند مقدار آن کم باشد.
مرجانی نیز، از اجرای کاشت نهال در 10 هکتار توسط تعاونی‌های بهره‌بردار خبر می‌دهد و می‌افزاید: در سالهای اخیر روش کاشت را تغییر داده و یک مرحله آبیاری را طی یکسال پس از کاشت داشته‌ایم که ماندگاری نهال که 10 درصد بود به 60 تا 70 درصد نهال زنده افزایش داده‌ایم.
وی با بیان اینکه اعضای شرکت تعاونی بهره‌بردار که پیش از این 219 عضو داشته، در سال جاری به 400 عضو افزایش یافته است، اظهار می‌دارد: در فصل برداشت 40 تا 50 نفر در روز کار می‌کنند آنها ابتدا نحوه جمع‌آوری پسته را آموزش دیده تا آسیبی به درختان وارد نشود. آنها پسته‌های ریخته شده در روی زمین را به منظور زادآوری رها کرده و بقیه را به عنوان بهره مالکانه خرمن می‌کنند.

سهم اقتصادی هر عضو شرکت تعاونی بهره‌بردار
مرجانی، مزد کار کارگران را نسبت به وزن پسته تحویلی ذکر می‌کند و می‌گوید: هر کیلو پسته تحویلی در سر خرمن کیلویی 700 تومان بوده و در چینش‌های مختلف از 1000 تا 12000 تومان متفاوت است.
وی با بیان اینکه این پسته ارگانیک و بدون استفاده از سم تولید شده و دارای ارزش غذایی بالایی است و قیمت فروش این پسته در بازار به علت کاهش قیمت، در حدود 10 تا 15 هزار تومان است، می‌افزاید: اگر پسته جمع‌آوری شده مغز شود، قیمت آن کیلویی 60 تا 70 هزار تومان به فروش می‌رسد، اما چون تعاونی بهره‌بردار توان مالی پایینی دارند، قدرت نگهداری و مانور در بازار را به مدت طولانی ندارند.
این مسؤول با اشاره به اینکه نسبت به فروش پسته هر چقدر قیمت بالاتر باشد، سهم هر عضو بیشتر می‌شود، اظهار می‌دارد: بر اساس پیش بینی‌های انجام شده حدود 5/1 میلیون تومان سهم هر عضو شرکت تعاونی می‌باشد.