کافی است نگاهی به شمارگان کتاب‌های شعر طنز بیندازیم.دو مجموعه شعر طنزی که از سوی نشر قطره منتشر شده‌اند، «سوت سکوت، عباس تربن» و «پول چراغ جادو، فاضل ترکمن»هر یک پس از طی مشکلات و موانع بسیار و گذر از هفت خوان ممیزی و... با تیراژ 500 نسخه وارد بازار شده‌اند!
علاوه بر این کمبود منابع نظری و کتاب‌های پژوهشی در حوزه شعر طنز نیز معضل دیگری است که این نگرانی و وضع نامطلوب را تشدید می‌کند.
در چنین وضعیتی باید انتشار هر کتابی در این حوزه را به فال نیک گرفت و همت و جسارت ناشر و شاعر را تحسین کرد. یکی از این کتاب‌ها - چنان که اشاره شد- «پول چرغ جادو» نام دارد. این کتاب مجموعه شعر طنز سروده فاضل ترکمن است که نشر قطره آن را منتشر کرده است.
فاضل ترکمن، نویسنده و شاعر جوان طنز پردازی است که پیش از این در عرصه مطبوعات فعالیت کرده است و از او کتاب هایی با عناوین «شعرهای گریه دار، نشرامیرکبیر»،«افسانه‌های دو هزار و چندمی، داستانک طنز، نشر هزاره ققنوس» و «سفر به قبرستان، داستان طنز، نشر قطره» منتشر شده است.در ادامه نگاهی می‌اندازیم به تازه ترین کتاب طنز این نویسنده و شاعر طنز پرداز .
مجنون و خراب و لات و لوت و مستم/ بیهوده فرار می‌کنی از دستم
یک روز تو را بالاخره خواهم خورد/ من چاق ترین شاعر دنیا هستم ! (ص 59)
شاید بتوان گفت اولین شرط برای یک شاعر یا نویسنده طنز پرداز، داشتن روحیه طنازی، نکته بینی و ظرافت است. به عبارت بهتر تنها با شناخت شگردها و تکنیک‌ها و آگاهی از قواعد، نمی توان شاعر طنز پرداز شد . شوخ طبعی و طنازی باید صفت ذاتی شاعر یا نویسنده باشد تا اثری که خلق می‌کند بر دل بنشیند. شاعر طنز پرداز همه چیز را از دریچه طنز می‌بیند و به همه اتفاق‌ها و پدیده‌های اطرافش نگاه شوخ طبعانه و نکته بین دارد. فاضل ترکمن در سروده‌های کتاب مورد بحث نشان داده که این نگاه را دارد و به خوبی از آن بهره می‌گیرد. از شوخی با شکل ظاهری و فیزیک بدن خودش گرفته (چاق‌ترین شاعر دنیا) تا تلفن همراه، المپیک، سفر، کلاس دانشگاه و استاد، گیشه سینما و بازیگران و انتخابات و ... همه و همه را از دریچه طنز می‌نگرد؛ مسایلی که گاه وارد شدن به آنها جسارت و تهور خاصی می‌طلبد و به قول مرحوم عمران صلاحی «شبیه راه رفتن در منطقه مین گذاری شده » است!

نگاه انتقادی
طنز را فاخرترین گونه شوخ طبعی دانسته اند و بیان هنرمندانه و نقادانه کژی‌ها و نادرستی‌ها دانسته اند ؛ البته به قصد اصلاح و نه تخریب، بنابراین انتقاد در سرشت طنز نهفته است.شعر طنزی که در ورای آن انتقاد و نیشخندی نهفته نباشد و قصد آن تنها خنداندن صرف باشد از طنز دور شده و به سمت هزل و فکاهه می‌رود.
در بیشتر شعرهای مجموعه مورد بحث، می‌توان ردپای نگاه تند و تیز و انتقادی شاعر را یافت.
بیکاری و مشکلات اقتصادی، آلودگی هوا، ترافیک، ازدواج و دشواری‌های آن و ...مسایلی هستند که شاعر در بیشتر شعرهای این مجموعه با زبانی کنایی و استعاری، نگاهی انتقاد آمیز به آنها داشته است.به عنوان نمونه می‌توان به شعرهای : در بند بیکاری، تهرانیه، پول چراغ جادو، کاندیدای زورکی، چند کلمه حرف حساب با صندوق، سیزده به در و ... اشاره کرد .
البته در کنار این شعرها، شعرهایی هم هست که در آن نگاه انتقادی کمتر به چشم می‌خورد.در این موارد شعر از طنز و ماهیت اصلی آن دور شده و به هزل نزدیک می‌شود.
طنز پردازان برای ایجاد طنز در کلام از تکنیک‌ها و شگردهای متعددی بهره می‌گیرند.در ادامه، برخی از این شگردها را که در شعرهای کتاب مورد بحث کاربرد بیشتری داشته مرور می‌کنیم:

نقیضه
نقیضه که به آن «پارودی» نیز گفته می‌شود و برخی آن را «نظیره طنزآمیز» ترجمه کرده‌اند، تقلید طنزگونه از یک کار هنری دیگر است.در شعر طنز، نقیضه شعری است که به تقلید از شعر‌های معروف سایر شاعران سروده می‌شود و یکی از پرکاربردترین شگردهای مورد استفاده طنز پردازان است.
فاضل ترکمن هم در چندین مورد نقیضه سازی کرده است، البته خوب است به این نکته اشاره کنیم که هرچه شعری که نظیره آن ساخته می‌شود، معروف تر و شناخته شده تر باشد، مخاطب از خواندن نقیضه آن لذت بیشتری خواهد برد؛ ضمن این که اگر شعر انتخابی به اندازه کافی معروف باشد، دیگر به آوردن توضیح، یا ذکر ابیاتی از آن در ابتدای شعر –چنانکه ترکمن آورده- نیاز نخواهد بود :
این روزها/ این روزهای بد/این روزهای مثل جزر و مد.... (ص 74)
که نقیضه شعر فروغ فرخزاد است :
آن روزها رفتند/ آن روزهای سالم سرشار....
شهر تهران نه همان است که من دیدم دی/ شهر خلوت شده و خالی از آدم دیدی ؟....(ص 54)
که این شعر نیز نقیضه شعر فرخی سیستانی است:
شهر غزنین نه همان است که من دیدم پار/ چه فتاده است که امسال دگرگون شده کار ؟....
چون که ماشینم حکایت می‌کنم/ از شما دایم شکایت می‌کنم...(ص 18) که بی درنگ مثنوی مولانا را به یاد می‌آورد.

بازی‌های زبانی
بازی‌های زبانی و بیانی که انواع گوناگون دارد، یکی از شگردهای پرکاربرد ایجاد طنز در شعر است.
از آن جمله بازی با قواعد صرفی و نحوی کلام، بازی با حروف الفبا، بازی با اعداد، ساختن کلمه ای جدید با حذف یا اضافه کردن جزئی به کلمه، ایجاد تغییر در واژه‌ها و تعبیرهای متداول و در هم ریختن کلمات، واژه سازی و ترکیب سازی .... طنزنویسان گاه واژه یا ترکیبات جدیدی می سازند که عمر طولانی ندارد و تنها برای طنز ساخته می شود.
ترکمن در انتخاب نام برای تعدادی از شعرهای این کتاب از بازی‌های زبانی بهره گرفته و کلمه‌های جدیدی ساخته که طنز آمیزند، از جمله :
تلفن همراهیات- علی دائیات- المپیکیات- ایرانسلیات- سفریات ....
در بیت آخر شعر زیر نیز نمونه ای از بازی زبانی که از طریق دخل و تصرف در قواعد دستوری کلام ایجاد شده، به کار رفته است :
آری جماعت! بنده بی کارم/ مادر ! پدر ! شرمنده بی کارم ....
هر شاعری در بند معشوقه/ افسوس من در بند بی کارم (ص9)
و نمونه ای از ترکیب سازی در شعر «سیخ» و ترکیباتی که شاعر با کلمه «سیخی» ساخته :
دارد بدم می‌آید از دنیای سیخی/ از مادر دل نازک و بابای سیخی ....
دیروز دید در خیابان مرد جلفی/ گفتم به او : لعنت به تو آقای سیخی
از کوره در رفت و چکی زد توی گوشم/ با ناله سر دادم هزاران آی سیخی (ص 8)
استفاده از برخی واژه‌ها و تکیه کلام‌های رایج در زبان روزمره – بویژه واژه هایی که این روزها توسط جوانان و نوجوانان به کار می‌رود- نیز به ایجاد فضای طنز در برخی شعرهای این مجموعه کمک کرده است، از آن جمله می‌توان به کلمات «خفن»، «پاچه خواری »، «خالی بندی » و ... وحتی واژه‌ها و عبارات بیگانه نظیر «آی لاو یو» « فینیش » و ... اشاره کرد. هرچند افراط در به کارگیری این کلمات می‌تواند زبان شعر را سست کند.

مهمل نویسی یا بی معنی گویی
بی معنی نویسی نیز یکی دیگر از مهمترین شیوه‌ها و شگردهای طنز آفرینی در کلام است.
شاید بتوان این نوع را به ساده ترین شکل، متن فاقد معنا تعریف کرد. یعنی تک تک واژه‌ها اگرچه از لحاظ دستوری، صحیح اند، ولی مجموعه آنها فاقد معنا ست. به عبارت دیگر جمله از نظر آوایی، واژگانی و نحوی اشکالی ندارد و بیشتر از نظر معنا شناسی جای تأمل دارد؛ البته جای تأمل دارد و کاملاً هم بی معنا نیست.
در کتاب «پول چراغ جادو» اگرچه شعری نیست که از ابتدا تا انتهای آن بی معنا بوده و مصداق کامل مهمل نویسی باشد، اما در برخی شعرها به ابیاتی برمی خوریم که معنای چندانی از آنها دریافت نمی شود:
شاعرم اما چرا شعرم نمی آید؟/ شاعرم اما ولی لیکن فقط شاید ... (ص 40)
مولوی هم برای او نی زد/ مولوی نی برای او هی زد ! ....(ص 46)
(که بیت اخیر مصداق همان گویی یا به اصطلاح، «معلوم مکرر» است)
در کنار تکنیک‌های فوق مواردی از اغراق، تحقیر، تشبیه به حیوانات و ... نیز در شعرهای فوق می‌توان یافت که برای پرهیز از طولانی شدن مطلب، از ذکر نمونه‌های آن می‌گذریم.

موضوع‌های خیلی به روز یا تاریخ مصرف دار!
در سطور قبل گفتیم که از نقاط قوت شعرهای این کتاب، توجه شاعر به موضوع‌های روز و پیدا کردن سوژه‌های اشعار از میان اتفاقات روزمره و جاری است؛ اما برخی از سوژه‌ها هستند که به یک دوره زمانی خاص محدود می‌شوند و زیبایی آنها هم به همان دوره مربوط می‌شود، به گونه ای که با گذشت زمان شاید دیگر برای مخاطب، جالب و جذاب نباشند و نتوان با آنها ارتباط برقرار کرد؛ چنین سوژه‌هایی که به اصطلاح تاریخ مصرف دارند البته بسیار مناسب برای درج در روزنامه‌ها و نشریات هستند، اما نه برای چاپ در کتاب.از جمله این موارد می‌توانیم به شعرهای زیر در این کتاب؛ اشاره کنیم :
«علی دائیات» که چند رباعی است و در آن اسمهای خاصی مثل «فردوسی پور، علی دایی، ده نمکی » ذکر شده و شاعر در توضیح آن نوشته :«این رباعیات را در سال 88، پس از اخراج علی دایی از سرمربی گری تیم ملی سرودم.» ناگفته پیداست، مخاطبی که مثلاً 10 سال دیگر این شعر را خواهد خواند شاید به اندازه مخاطب امروزی از آن لذت نبرد و با آن ارتباط برقرار نکند.
هم چنین شعر «تلفن همراهیات» که چند رباعی است درباره تلفن همراه و در آن به «ایرانسل»، «پاساژ علاءالدین» اشاره شده و نیز رباعی هایی با عنوان «المپیکیات» که به مناسبت شکست تیم‌های ورزشی ایران در المپیک 2008سروده شده و چند نمونه دیگر ....

توضیحات و پاورقی‌های بسیار
کمتر شعری در کتاب «پول چراغ جادو» می‌توان یافت که توضیحی در ابتدا نداشته باشد و یا چند پاورقی در پایان آن نیامده باشد؛ البته گاهی پاورقی و توضیح، ضروری است.اما افراط شاعر در این امر، گاهی خواننده کتاب را دچار ملال و خستگی می‌کند.شایان ذکر است که برخی از این توضیحات به راحتی قابل حذف اند و شعرهایی هم که نیاز به چندین مورد پاورقی و توضیح دارند، معلوم است که به خودی خود گویا و روشن نیستند و شاعر در این موارد، نتوانسته به خوبی از عهده انتقال احساس و اندیشه اش بر آید؛ البته یاد آوری این نکته نیز ضروری است، از آنجا که ترکمن روحیه طنز دارد در پاورقی‌ها به یک توضیح مختصر و معمولی اکتفا نکرده بلکه تلاش کرده آنجا هم طنازی کند.کافی است نگاهی به برخی از این توضیحات بیندازید!