دکتر محسن اصغری نکاح ، روانشناس و استاد دانشگاه فدوسی مشهد ضمن اظهار مطلب فوق به خبرنگار ما گفت: در دین مبین اسلام فرصتها و زمانهایی هست که اغلب جنبه تربیتی دارد و می توان از آن بهره برداریهای متنوعی کرد مثل عید سعید مبعث، ایام ماه مبارک رمضان و شعبان ، ایام حج ، محرم و صفر از جمله این هنگامه هایی هستند که از رایحه و رنگ تربیتی و معنوی ویژه برخوردارند. چنین زمانهایی قابلیت بهره برداریهای معنوی و تربیتی واجتماعی زیادی دارند اما تا کنون با این که همه نسبت به برد معنوی این ایام حساس و آگاهند ، منتهی مردم ، خانواده ها ، مسوولان ، نهادهای تربیتی و آموزشی تاکنون به اینها به عنوان یک فعالیت تربیتی خانوادگی که برای کودکان و نوجوانان فرصت ایجاد می کند کمتر نگاه کرده اند در حالی که حماسه حسینی یک بُعد اش خانوادگی است ودر این حماسه خانواده از قبل از حرکت کاروان سید الشهدا تا بعد از آن حضور داشته و افراد خانواده در آن نقش بسزایی دارند. لذا خانواده خیلی راحت با آن ارتباط برقرار می کند.
او همچنین اظهار داشت: شگفت انگیز است که ما در ایام محرم و اربعین حجم بسیار زیادی از حضور خانواده ها و جوانان و نوجوانان را در عرصه های اجتماعی داریم و به صورت غیر مستقیم هم آماده ایم تا از رسانه ها یا روزنامه ها و مجلات مطالب را مطالعه و درونی کنیم .لذا این یک فرصت بی نظیر است اما این که تا کنون چگونه استفاده کرده ایم مساله است.
دکتر اصغری نکاح همچنین خاطر نشان کرد: ارادتی که در فرهنگ ما به خاندان حضرت رسول وجود دارد باعث شده خانواده ها در این فضا فعال شوند، نذری بدهند یا به عزاداران حسینی ارایه خدمت کنند، ولی هنوز توجه نکرده ایم که کودکان و نوجوانان مخاطبان اصلی این فضا هستند. هنوز بزرگترها را مخاطب اصلی می دانیم ولی آنان که باید جذب این محافل شوند وبا حضور در این محافل به فکر و تامل بپردازد و ریشه یابی کنند و خود را با آرمانها و ارزشهایی که در دل این محافل نهفته هم سو کنند کودکان و نوجوانان هستند. لذا باید این تغییر نگرش در مداح و ذاکر اهل بیت ، واعظ ، مسولین مدارس و تکایا و رسانه ها بوجود بیاید که مخاطبان اصلی و اثر پذیر، این قشر سنی هستند که متاسفانه مغفول مانده اند. در این صورت بایستی همه کارها با محوریت کودک و نوجوان تنظیم شود و با این کار به کودک و نوجوان هویت داده شود و هیجانات و اندیشه هایش پر بار شود.
به گفته این روانشناس از نظر روانشناختی و اجتماعی نوجوانانی که گروه گرا هستند بیشتر به حضور در فضاهایی که به برکت اهل بیت برای نوجوانان ایجاد می شود ارجهیت می دهند پس از آنجا که نوجوانان گروه گرا هستند و محافل مذهبی هم گروهی هستند و در این محافل هم نوجوانان شور و اشتیاق و انرژی بیشتری دارند، اگر این را بپذیریم که نوجوان می خواهد با پیوستن به این گروه ها هویت پیدا کند، از این فرصت استفاده می کنیم تا این هویت رنگ و بوی اهل بیت پیدا کند و مفاهیم اساسی نهفته در حماسه حسینی و واقعه کربلا به او ارایه شود.
وی علاوه بر این یادآور شد: این ایام فرصتی است تا برای شخصیت دادن و امکان تجربه استقلال به نوجوانان آزادی عمل بدهیم.یعنی اگر کودک و نوجوان می خواهد با دوستانش هیاتی بزند و آن را اداره کند یا با هم سن و سالانش به محفلی برود از خانه خودمان گرفته تا مسجد محل و تکیه محل باید این فرصت را ایجاد کنیم. البته همراهی صبورانه و محترمانه و فهیمانه والدین بسیار کمک کننده است .لذا بهتر است به کودک یا نوجوان حق انتخاب بدهیم . گاهی خوب است ما جویا شویم اومی خواهد در کدام جلسه یا محفل شرکت کند و ابراز تمایل کنیم که ما هم دوست داریم با انتخاب او به مجلس عزاداری برویم. بدین ترتیب آنها هویت بهتری بین دوستانشان پیدا می کنند و چنین برخوردی نوعی سرمایه گذاریی است برای تحکیم ارتباط و شخصیت دادن به کودکان و نوجوانان و البته موجب می شودتا بعدا که والدین فرزندان را به مجلسی می برند، با استقبال و همراهی آنها مواجه شوند.
دکتر اصغری نکاح گفت: شرکت فعال در مراسم و مجالس حسینی می تواند تجارب و پیوندهای روانی و عاطفی ما را با آموزه های دینی تقویت نموده وتحکیم بخشد، می توان از فرصت های ماه محرم برای افزایش تجارب دینی موفق برای فرزندان استفاده کرد.
به اعتقاد او: ما در فضای دینی یک سری اطلاعات و شناخت دینی می خواهیم که لازم است. اما آنچه در نهایت هویت بخش و جهت دهنده است تجربه دینی است. اگر کسی اثر همراهی با اهل بیت و حضور ارزنده در محافل اهل بیت را تجربه کرده باشد هویت پیدا می کند.پس نباید نوجوان را محدود کنیم و افراد را برای مجلس امام حسین (ع) سبک و سنگین نماییم.
وی افزود: از طرفی دیگر نوجوان انرژی دارد حالا اگر این انرژی را در غالب تشکیل هیات برای برپایی مجلس عزاداری امام حسین (ع) یا تلاشهای دیگری تخلیه کند، مثلا بخاطر حضور در این مجالس شبها بیشتر بیدار بماند یا صبح ها زودتر بیدار شود، علاوه بر این که دارد انرژی اش را تخلیه می کند هویت هم کسب می کند البته تمام این شور و هیجان مقدمه ای برای تفکر و تعمل است.
اگر بتواند این شور و هیجان را آزاد کند بعدا به مفاهیمی مثل ایثار ، گذشت ، حساسیت اجتماعی که در امام حسین (ع) متجلی بود،و به امر به معروف، نهی از منکر، نرفتن زیر بار ظلم و ظلم نکردن به کسی ، عبادت وبه مسایل عبادی ، عرفانی، سیاسی ، اجتماعی که در حماسه حسینی هست نیز توجه می کند.
او تاکید کرد: نوجوان نیاز دارد به چیزی افتخار کند و این می تواند ارزشهای حسینی باشد و آن قسمت اولیه اش حضور و یا فعالیت در این مجالس است که تجربه دینی را تشکیل می دهد.
وظیفه سنگین سخنرانها و ذاکرین
به گفته این استاد دانشگاه: چنانچه مدیران زحمت کش هیئت ها و سخنرانان و ذاکرین وظایف خطیر خویش را به خوبی ایفا کنند، مجالس سیدالشهدا زمینه های مناسبی را برای تغییر حال و تغییر منش ایجاد می کند.

او تصریح کرد: در مباحث روانشناسی تغییر رفتار، اول جلب توجه را داریم بعد تمرکز بیشتر بر روی آن محرکها و بعد هم تعمل و تفکر

بر آنها . نوجوان در مراسم عزاداری توجه اش جلب شده در قسمت بعدی کم کم در معرض محتوا قرار می گیرد و بعد به آن فکر می کند. در این مقطع بار سنگین سخنرانها و ذاکرین مشخص می شود. اینجا از لحظه لحظه زمان برای ارایه نیازهای اساسی نوجوان باید استفاده کرد.بطوریکه اگر شعر می خوانیم با محتوا باشد اگر مرثیه می خوانیم باید مرثیه با محتوا باشد . اگر خطیب یا روحانی می خواهد سخنرانی کند باید جذاب و دارای محتوایی قوی و مورد نیاز نوجوانان باشد و البته با زبان جوان انجام شود.
دکتر اصغری نکاح گفت: بیشترمواقع می بینیم برخی از سخنرانان ما با زبان پیچیده ای سخنرانی می کنند و فراموش می کنند که زبان نوجوان چیست؟ زبان نوجوان زبان ملموس و کاربردی است و زبان پیچیده ای نیست. بخصوص که نوجوان هم آرمانگراست و هم می خواهد مصادیق را ببیند و لمس کند لذا اگر از مسایل روزمره اش از آرزوهایش از علایق و ظرفیت هایش و از نیازهای اساسی اش در این مجالس صحبت بشود به طوریکه با حماسه حسینی آمیخته شود اینجا از حضور نوجوان گریز پا که فرصت کرده در مجلس اهل بیت بنشیند، استفاده مفید شده است.
محافل برای کودکان طراحی نشده
دکتر اصغری اعتقاد دارد که کودکان هم از مخاطبان مهم و اصلی مجالس سیدالشهدا هستند و اگر چه همراه والدین به مجالس عزاداری و دینی می روند، اما منفعل اند و از آنها انتظار می رود که مثل بزرگسالان بنشینند و فقط گوش کنند در حالی که اگر می خواهیم مجالسمان کودک محور باشد باید برای کودک برنامه داشته باشیم . یعنی کودکان حق داشته باشند از مجالس اهل بیت کودکانه استفاده کنند؛ بتوانند بازی کنند، نقاشی کنند و با پدر و مادر حرف بزنند. لذا باید پذیرفت اگر قرار است کودک با یک پدیده اجتماعی ، با یک سازه اجتماعی، با یک سازه معنوی اُنس بگیرد، باید سعی شود که هنگام عزاداری احساس ناراحتی و طرد شدن نکند .
او در همین خصوص اضافه کرد: این خیلی عجیب است که خانواده ها یا برخی محافل زحمت زیادی برای برگزاری این گونه مجالس می کشند ولی کودکان را محدود می کنند . یعنی ما از یک طرف از محفل امام حسین (ع) برای اوج گرفتن معنوی مردم استفاده می کنیم و از طرف دیگر کودک را محدود می کنیم . در حالیکه اگر ما با پذیرش ویژگیهای کودکان در حین برگزاری مجالس عزاداری برای آنها فضایی آماده کنیم ، مقداری وسایل بازی برای بچه ها برده و به آنها فرصت بازی بدهیم و در کنارش ایده های فرهنگی داشته باشیم و کودکان را مخاطب اصلی بدانیم آن موقع کتاب کودک مثلا در خصوص محرم ، اسباب بازی یا دفترچه نقاشی کودکان جلوی در مجالس به کودکان هدیه می کنیم. حتی در همین راستا خوب است برای نوجوانان هم در مجالس بسته های فرهنگی مناسبی تدارک ببینیم و کتابهای کاربردی و نشریات مناسب توزیع کنیم. یا حتی در جاهایی مثل تکایا فضایی شبیه کودکستان یا فضایی مخصوص کودکان که برای بچه ها ملموس تر است ایجاد کنیم مثلا جایی که نقاشی کنند ، وسایل بازی باشد یا وسایلی مثل خیمه ، مثل شبیه خوانی یا تعزیه خوانی های روی پرده با مفاهیمی که ساده سازی و کارشناسی شده اند، مهیا نماییم.
مجالس امام حسین (ع) روحیه خراب کن نیست
دکتر اصغری نکاح همچنین یادآور شد: یک نگرش نابجا که ممکن است بعضیها را از شرکت در مجالس امام حسین(ع) منصرف کند این است که فکر می کنند مجلس امام حسین (ع) روحیه افراد را خراب می کند و یا ممکن است برخی مرثیه سرایی ها روحیه کودکان را به خشونت وادار کند. البته اینگونه نیست چون بچه های ما در زندگی واقعی خود کم و بیش ضرب و جرح و تصادف و مجروح شدن را می بینند و در دنیای مجازی یا کارتونها موارد بیشتری مشاهده می کند. حتی تلویزیون صحنه های دلخراشی نشان می دهد .
با این حال باید خطاب به مرثیه سراها و خطیب هایمان تاکید کنیم که حماسه عاشورا آنقدر مطالب هیجانی ، عاطفی و روانشناختی، مطالب تفکر و تعمقی زیادی دارد که اگر ما همان واقعه و مساله اصلی را بیان کنیم شاید جایی نماند که بخواهیم شاخ و برگهای نامناسبی به آن بدهیم . لذا می توانیم برای کودکان مسایل ملموسی را ارایه کنیم که کودکان احساس مشارکت کنند.
ماه محرم سوال برانگیز است
خصوصیت ماه محرم این است که سوال برانگیز است. لذا ما باید آماده باشیم برای پاسخگویی به سوالات نوجوانان .
در این زمینه این استاد دانشگاه عنوان داشت: نوجوان در دوران تفکر انتزاعی به سر می برد و ممکن است خیلی از مسایلی که در گذشته تجربه کرده زیر سوال ببرد تا دوباره بسازد این بازسازی نظام باورهاست و خود باسازی نظام باورها لازمه رشد است .جوان در مرحله بازسازی تفکر و نظام باورها قرار دارد. همان کودکی که تا دیروز کنار مادر و پدرش نماز می خواند و چادر سرش می کرد حالا وقتی وارد سن نوجوانی می شود سوال می کند که چرا باید نماز بخوانم ؟ چرا باید حجاب داشته باشم؟ یا چرا باید روضه بروم ؟ اینها سوالاتی است که تا توسط جوان پرسیده می شود همه برچسب بی دینی به او می زنند. ولی واقعیت این است که جوان یا نوجوان می خواهد علت انجام این اعمال را بداند تا با جان و دل انجام بدهد و حق دارد که بداند و خداوند هم بخاطر همین حق به او تکلیف کرده .
او تاکید کرد: وقتی خداوند تکلیف کرده که 5 اصول دین را باید با تحقیق و پرسو جو بفهمیم و درک کنیم یعنی ما توانایی بازسازی ارزشها را داریم . لذا در مجالس عزاداری و روضه ها برای جوانان خیلی سوال پیش می آید.بنابراین وقتی سوال می کنند یعنی آماده جذب کردن و فهمیدن هستند. از این رو باید به این سوالها با دید مثبت نگاه کرد و پاسخ به آنها را در اولویت قرار داد. این مستلزم این است که حتی شیوه های خطابه و منبع وعظ و مجلس را عوض کنیم. حالا در مجالس ما بحث بدون در نظر گرفتن نیاز مخاطب از پیش مشخص شده است و سوال مخاطب مورد توجه قرار نمی گیرد. در حالی که اگر سوال جوان را جواب ندهیم احتمالا جوان از آن مجلس تاثیر اندکی می برد پس بهتر است خطیب یا واعظ موضوع را در مجالس با پرسش مطرح کند. یا اصلا فضایی داشته باشیم که جوانان بیایند در آن فضا سوال بپرسند . خودکار و قلم و کاغذ در این محافل داشته باشیم تا جوانان سوالاتشان را مطرح کنند چرا که دین ما دین طلب علم است دین طلب علم دین سوال و بحث و گفتگوست.
دکتر اصغری نکاح همچنین یادآور شد: امروز دنیا به زعم خودش دارد برای دین اسلام با ایجاد شبهه و تردید مشکل ایجاد می کند. سایتهایی هست که نوشته فقط سوال بپرسید فقط نقاط کور و مبهمی که هست بنویسید خب اینها را چه کسی باید جواب بدهد؟باید به این سوالات در کلاس درس در مدرسه در تلویزیون و رسانه پاسخ داده شود. لذا منبری ما معلم ما استاد دانشگاه ما روزنامه نگار ما برنامه ساز ما باید به این سوالات حساس باشند و پاسخ دهند و با جوان همراهی کنند.
دکتر اصغری اظهار داشت: حتی از تکنولوژی در این محافل بهره ببرند ازپاورپوینت، اسلاید یا کلیپ از سخنان بزرگان استفاده شود تا جوان بیشتر ارتباط برقرارکند . ما باید به این شیوه ها نزدیک شویم تا فهم و درک و اطلاعات نوجوانانمان عمیق شود ضمن این که مداح و واعظ و خطیب ما باید هر سال اطلاعاتشان را به روز کند. هر سال فهم و درک ما از حماسه حسینی نو می شود نه این که آن واقعه عوض می شود بلکه فهم و درک ما بخاطر رشدی که در بستر اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی رخ می دهد عوض می شود. مطمئنن امسال درک و فهم ما نسبت به مسایل زیر بنایی بوجود آورنده واقعه عاشورا و حماسه حسینی نسبت به ده سال قبل متفاوت است . پس هر سال باید به نیاز مخاطب پاسخ بدهیم و این مستلزم این است که هر سال خودمان مطالعه کنیم و خودمان در خصوص حماسه حسینی و سیره اهل بیت از احادیث و روایات و آیات الهی که داریم کمک گرفته و تعمق بیشتری بکنیم . این کار را در درجه اول باید ذاکر اهل بیت و سخنران انجام بدهد و با درک بیشتر در خصوص روایاتی که از این واقعه نقل شده واکاوی کند تا بتواند بازسازی جدید از مطالب ارایه کند.
وی خاطر نشان کرد: باز هم تاکید می کنم سوالات و شبهات فی نفسه خوب است چون دین اسلام و فضایی که ما داریم فضای بسیار پر بار و غنی است اگر وقت بگذاریم و با برنامه عمل کنیم می بینیم فرصتهایی هستند که ذهن ما و جوانمان را روشن تر می کند و حقانیت این راه را برایش بیشتر آشکار می نماید.
وی در پایان گفت: در دنیا در فضاهای تربیتی هزینه های زیادی می شود تا یک عده را دور هم جمع کنند. اما در کشور ما در این ایام تمام مردم اعم از پیر و جوان و نوجوان و کودک ذهن ها و دلهایشان و قدمها و پولهایشان آماده است همه را دارند عرضه می کنند ضمن این که این سرمایه گذاری مردم جای سپاس دارد اما از آن به نحو درستی استفاده نمی شود و سطحی از آن می گذریم . اگر چیدمان مطالب را که رمز ذهن مخاطبمان است درست نچینیم نتیجه درستی هم نمی گیریم و یا با آزمون و خطا نتیجه کمتری می گیریم .