شهر زابل، مرکز شهرستان زابل سیستان و بلوچستان، با پهنه ای حدود 30 کیلومترمربع، در شمال خاوری استان سیستان و بلوچستان قرار دارد، چنانکه شهری که اکنون «زابل» خونده می شود، در گذشته دشتی با تپه های ماسه روان و رسوب های دریایی بوده، که بخشی از آن در مسیر رود هیرمند قرار داشته است. با کاهش آب هیرمند، بر پهنه خشکی های پیرامون افزوده شد و با پیوستن این ناحیه و روستای نصیرآباد به آبادی حسین آباد، کانون جمعیتی بزرگی به وجود آمد و بعدها با ایجاد پادگان نظامی و دیگر سازمان های دولتی، بر اهمیت آن افزوده شد و سرانجام در 1307 ﻫ.ش، زابل خوانده شد، ولی به طور رسمی به پیشنهاد فرهنگستان ایران، در شهریور 1314 ﻫ.ش، به موجب تصویب نامه هیأت وزیران، آن را زابل نامیدند و در 1316 ﻫ.ش، شهر زابل مرکز سیستان گردید.

بنا به روایت متون تاریخی پیش از ورود سکاها به سیستان (130 پ.م) این سرزمین «زرنکا» خوانده می شد و نام شهر زَرَنگ، که بعدها اعراب «زرنج» نامیدند، از آن گرفته شده است. زرنکا، که یونانیان آن را درنگیانا خوانده اند، کهن ترین نامی است که بر سرزمین سیستان نهاده شده است.

واژه زابل از سه پاره «زه»، «آب» و «بُل» تشکیل شده است. زه به معنی رشته باریک؛ آب + بُل، به معنی آب فراوان است، و زابل، یعنی زه آب فراوان.
واژه زابل در اصل از «زاب» یا «زوآب» و «زاو» که به معنی رودخانه، آب روان و آب زیاد می باشند، گرفته شده است.
بعضی گفته اند زابل دگرگون شده زاول یا عربی شده آن است، یعنی واژگان زابل و زاول هر دو از یک ریشه، که آب و دریاست، گرفته شده اند. بنابراین زابل ریشه در زاب، زاول و زاو داشته که هر سه به رودخانه و دریا اشاره دارند. گاه پسوند «ستان» به زابل و زاول افزوده شده و تبدیل به زابلستان و زاولستان می شوند، که بیانگر سرزمین و دریاست. چنانکه رود بزرگ، پُر برکت و استراتژیک هیرمند، دریاچه هامون و گودزره در این منطقه قرار دارند.

در بعضی آثار تاریخی و فرهنگ ها از زابل به نام شخص یا خاندان هایی یاد شده است. در برهان قاطع، از آن به نام قوم و جماعتی یاد شده است. نویسنده کتاب مجمل التواریخ و القصص، زابل را نام یکی از پادشاهان کیانی (زابل شاه) دانسته است. شاید زابل از نام پادشاهان و پهلوانان این سرزمین گرفته شده و یا برعکس پادشاهان و فرمانروایان آن، به دلیل جایگاه مهم، شکوه و بزرگی این سرزمین به خاطر وجود آب فراوان، آبادی و نعمت بسیار، نام و عنوان های خود را از این سرزمین مینوی گرفته اند.

زابل، خاستگاه و مرکز فرمانروایی پادشاهان کیانی، سرزمینی پربرکت، آباد و دارای آب فراوان و جریان دایمی رود بزرگ هیرمند، آبگیر پهناور هامون بوده است. پورداود در کتاب یشت ها درباره خاستگاه کیانیان، می گوید:
«کیانیان که یک دودمان نامی در سرزمین ایران بوده اند، از سیستان برخاسته اند.»
در زمان کیانیان زابل، سیستان و سند در زیر فرمانروایی گرشاسب، زال و رستم بوده و بدین لحاظ رستم را زابلی می خواندند، و سلطان محمود غزنوی را که در غزنین حکومت داشت نیز زاولی می نامیدند. چنان که فردوسی، گوید:
خجسته در گه محمود زاولی دریاست                    چگونه دریا کورا کرانه پیدا نیست
 

در این بین نیز عده ای بر این باورند زابل که پهلوی آن «زاول» است، چون خاستگاه جهان پهلوانان زال و رستم بوده، بدین نام سرشناس شده است.

منابع:
1- جعفری، عباس. شناسنامه جغرافیای طبیعی ایران، تهران: گیتاشناسی، 1363.
2- افشار سیستانی، ایرج. سیستان نامه، تهران: مرغ آمین، 1369.
3- افشار سیستانی، ایرج. پژوهشی در نام شهرهای ایران، تهران: روزنه، 1378.