علم اخلاق شاخهای از علوم انسانی به حساب می آید که موضوع آن شناخت مصادیق ارزش ها و بیانگر راه های کسب فضائل و ترک رذائل اخلاقی است. علماء علم اخلاق در قدیم سه رکن مهم برای آن برشمرده اند؛ تهذیب نفس، تدبیر منزل و سیاست مُدُن .
تدبیر واژهای عربی از ریشة «دَبَرَ» و به معنای «به پایان کاری نگریستن و در آن اندیشیدن»، «برای انجام دادن امری فکر و دقت به کار بردن و توجه کردن» است (1).
تدبیر منزل به معنای اداره کردن و تنظیم و مدیریت در امور منزل است. خانهداری یا تدبیر منزل، فن ادارة خانه و روابط خانواده با اجتماع است. پیش از این، خانهداری محدود به پخت و پز و رختشویی، خیاطی و تمشیت کارهای خانه بود. اکنون علاوه بر آنها، شامل تربیت اطفال، بهداشت جسم و روح، علم تغذیه، صنایع زیبا، اقتصاد، و وظایف افراد خانواده با یکدیگر نیز هست. در حقیقت، علم اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن از یک رشته منشعب میشوند و هدف آنها تهذیب و تربیت و وضع قوانین برای پیشرفت زندگی اجتماعی است (2).
یکی از دانشمندانی که در این زمینه نظریاتی دارد، ابوعلی سینا است که در بخش حکمت عملی، رسالة السیاسة را در باب تدبیر منزل نوشته و دربارة مردمشناسی و سیاست پادشاهان، والیان، سرمایهداران و ارباب منازل سخن گفته است. باب دوم از رسالة بوعلی سینا در مورد اقتصاد خانواده و جامعه است. در باب سوم به چگونگی ارتباط با زن و فرزندان و خدمتکاران پرداخته و باب بعد را به تربیت فرزند اختصاص داده و در باب پایانی به سیاست خدم و آموزههای اسلامی دربارة جوانمردی، کرامت، زکات و صدقات پرداخته است.(3)
ابن سینا که جامع العلوم، فیلسوف، پزشک، ریاضیدان، منجم، بزرگترین دانشمند اسلام و یکی از بزرگترین دانشمندان همه ملتها، کشورها و اعصار و قرون است، نظریات جالبی درباره سبک زندگی و ویژگی های منزل مسکونی دارد. وی در این باره می نویسد: وقتی کسی جایی سکونتی برمی گزیند باید کیفیت خاک، پستی و بلندی زمین، باز بودن فضا، پوشش گیاهی، آب و گوهر (کیفیت) آن، کمی یا زیادی آب، بادگیر بودن یا گود بودن محل سکونت را بررسی کند. همچنین بادهایی که در منطقه میوزد را بشناسد که آیا سالم است یا نه و نیز نقاط مجاور محل سکونت مانند دریا، مسیلها، کوهها و کانها (معادن)، وجود درختان، گورستانها، مواد بدبو (محل دفن زباله و …) را مورد تحقیق قرار دهد چرا که همه این موارد در مزاج هوا موثرند و تاثیراتی بر بدن دارند.
در ضمن باید از تندرستی و بیماری مردم آن منطقه باخبر باشد که تا چه حد نیرومندند، اشتهاء و هضمشان چه اندازه است و بیشتر چه غذاهایی میخورند و بداند که آبهای منطقه از آبراههای باریک میآید یا کانالهای وسیع (که در کیفیت آب موثر است) و مردم آنجا به چه نوع بیماریهایی خو گرفتهاند. پنجرهها و درهای محل سکونت باید شرقی شمالی باشد، به ورود بادهای شرقی به داخل خانه اهمیت داده شود، آفتاب باید همه جای خانه را فرابگیرد زیرا آفتاب هوا را صاف و مساعد میکند. بهتر آن است که محل سکونت در نزدیکی آبهای گوارا، روان و پاکیزه که در زمستان سرد و در تابستان گرماند باشد، آبهای زیرزمینی که در زمستان گرم و در تابستان خنک هستند به خوبی آبهای مذکور نمیباشد. (4)
پانوشتها:
1. فرهنگ فارسی، ص 307؛ ابن فارس، ج 2، ص 324
2. دائرةالمعارف فارسی، ج 1، ص 882
3. ابن سینا، 1360 ش ، ص 68ـ69
4. ابن سینا ،کتاب قانون، صفحه 336
نظر شما