از نظر فکری به حد بالایی از کمال رسیده بودند، تشنه کسب اطلاع از معارف و اندیشههای ملل و تمدنهای دیگر بودند. ابن خلدون، مورّخ مسلمان بر این باور است که منبع اصلی این اشتیاق مسلمانان، آیات قرآن و احادیث بسیاری بود که مردم را به کسب علوم و فنون ترغیب میکرد. از این رو، نخستین گام برای کسب مهارتها و دانشهای دیگر ملل، ترجمه آثار تمدنهایی بود که در آن عصر از پیشرفتهای علمی و فکری بالایی برخوردار بودند.
دانشمندان مسلمان با بهرهگیری از دانش ترجمه بسیاری از علوم را بازسازی نمودند. این اشتیاق برای فراگیری علم و دانش که از سفارشهای قرآنی و توصیههای پیامبر(ص) الهام میگرفت، دستمایه ای برای راه اندازی حرکت تولید علم و نهضت ترجمه در قرون اولیه هجری شد. اینکه چه عواملی سبب پیشرفت تمدن اسلامی با آن سرعت غیر قابل تصور شده بود؟ عدّهای از محققان معتقدند، به رغم تلاش و کوشش اقوام مختلفی که اسلام را پذیرفتند، اما عامل اصلی در پیشرفت تمدن اسلامی، خود اسلام بود که با تشویق و ترغیب به علم و تسامحی که در مورد اقوام غیر مسلمان میکرد، سبب رشد و تعالی تمدن شد.
نهضت ترجمه با این سابقه پس از انتقال منابع علمی به سرزمینهای اسلامی همزمان به حکومت عباسیان به اوج خود رسید و در این زمان بود که عدهای از دانشمندان اسلامی به قسطنطنیه رفتند و به ترجمه و تهیه کتبی که در بلاد اسلامی یافت نمیشد، پرداختند و هیأتهایی برای جمعآوری کتابها و رسالههای قدیمی هم راهی هند، ایران، چین، مرو و بلخ شدند. مأمون گروهی از مترجمان برجسته را در بیتالحکمه گرد هم آورد تا تحت ریاست یوحنای ماسویه به امر ترجمه بپردازند. حجاج بن مطر، ابنبطریق و حنین بن اسحاق برخی دیگر از این مترجمان معروف هستند.
نکته جالب توجه این است که در همین دوره در مکتب امام صادق (ع) و امام محمد باقر (ع) که با توجه به فضای تسامح و آزادی نسبی به وجود آمده، به نشر معارف و علوم مختلف میپرداختند، دانشمندان و آثار شگرفی در تمدن اسلامی پدیدار شد و بدون هیچگونه تعصب دینی علمای اسلامی، یهودی و مسیحی برای اعتلای علم با یکدیگر به گفتوگو مینشستند.
مناظرات علمی و نهضت ترجمه
پیرو ترجمه و اقتباس علمی، میراث فرهنگی یونانیان، ایرانیان و هندیان و سریانیها یک جا گرد آمد و با ترجمه بسیاری از آنها و با توجه به سیاست وقت مبنی بر تشویق و ترغیب مردم برای مطالعه آثار ترجمه شده، تحول علمی عمیقی در جامعه اسلامی پدید آمد که در نتیجه آن پرسشها و شبهات زیادی در اذهان عامه مردم به وجود میآمد. به دنبال چنین شرایطی، بازار مجالس علمی و مناظرات فلسفی گرمتر شد و همه جای جامعه اسلامی، از مسجد گرفته تا بازار میتوانست محلی برای گفت وگوهای علمی و مناظرات جدلی باشد. همانطور که میدانیم مجالس علمی مامون سابقه ای طولانی داشت، چه او بیشتر هنگام اقامت در نیشابور و مرو به تشکیل چنین مجالسی مبادرت نموده بود. مأمون مناظراتی را با حضور علی بن موسی الرضا (ع) برگزار کرد. در یکی از این مناظرات علی بن موسی(ع) با دانشمندان ادیان دیگر از جمله زرتشتی(هربذ اکبر)، یهودی (راس الجالوت)، مسیحی(جاثلیق) و صائبی(عمران) به مباحثه پرداخت و هر کدام را با استفاده از کتاب و عقاید مورد قبول آن شخص مغلوب کرد. در پایان مناظره عمران اسلام آورد و از طرف امام رضا(ع) سرپرست صدقات بلخ قرار گرفت.
جایگاه بیبدیل ایرانیان
اما نقش ایرانیان در برپایی این نهضت جایگاهی بیبدیل و استثنایی بود، زیرا که آنها نه تنها زمینههای این حرکت علمی را فراهم کردند و با هدایت خود این نهضت عظیم را در مسیر درست قرار دادند؛ بلکه آثار زیادی از دانشهای مختلف ایرانی را به عربی برگرداندند.
نام آورترین فرد در میان خاندان برمکیان، خالد بن برمک و فرزندش یحیی بن خالد برمکی بودند که در سده هشتم میلادی در شهر بغداد اعتبار بسیار یافته بودند. ترجمه بخش بسیار مهمی از آثار ایرانی و حتی یونانی به زبان عربی در آغاز نهضت ترجمه مرهون کوششهای برمکیان بود.
پس از خاندان برامکه نقش تأثیرگذار ایرانیان در راستای تولید علم همچنان ادامه یافت. آگاهی ایرانیان آن روزگار از ستاره شناسی، بدان پایه بود که منصور دسته ای از ستاره شناسان ایرانی را به دربار خود دعوت کرد. نقش مهم شناسایی موقعیتهای مختلف ماه و خورشید در بسیاری از تکالیف دینی مانند نماز، روزه، حج، شناخت قبله و حرمت قتال در ماههای حرام، ازجمله دلایل رو آوردن مسلمانان به علم ستاره شناسی بود. مشهورترین ستاره شناسان عصر ترجمه، خاندان نوبخت بودند که پس از چندی اسلام آوردند. آنها بعدها به مذهب تشیع گرویدند. این خاندان ایرانی مدتها در دربار حکام عباسی باقی ماندند و از میان آنان، دولتمردان، متکلّمان، مترجمان و ستاره شناسان برخاستند. بنا به درخواست عباسیان، برخی از افراد سرشناس این خاندان بویژه نوبخت و پسرش ابوسهل، کتابهایی را درباره حرکت سیارهها ترجمه کردند. البته آنها پس از ترجمه، طی تالیفاتی، رأی و نظر خود را نیز به علوم ترجمه شده میافزودند. از دیگر ستاره شناسانی که نامش درمیان مترجمان نامی این دوران به چشم میخورد، دانشمند شیعی، محمد بن ابراهیم فزاری است. پدر او ابراهیم، نخستین مسلمانی بود که اسطرلاب ساخت. از دیگر آثار وی، کتاب «سند هند کبیر» بود که تا زمان مأمون - خلیفه عباسی - معتبرترین مأخذ اطلاعات نجومی قلمداد میشد. این کتاب از لحاظ ریاضیات نیز حائز اهمیت است، زیرا مسلمانان را با ارقام هندی آشنا کرد.
ترجمه کتابهای ادبی به زبان عربی از جمله فعالیتهای دیگر عصر ترجمه بود. ازجمله این کتابها، «کلیله و دمنه» است که توسط ابن مُقفّع، نویسنده ایرانی ترجمه شد. عبدا... بن مقفع معروف به روزبه، از چهرههای برجسته و دانشمند ایرانی در ( نیمه اول قرن دوم هجری ) است. وی از یک خاندان ایرانی، در منطقه ای از فارس - که بعدها فیروزآباد خوانده شد - تولد یافت. ابن مقفع، تسلّط خوبی به زبان پهلوی و ترجمه آن به عربی داشت.
غیر از ابن مقفع از مترجمان ایرانی که ترجمه کتابهایی به زبان پهلوی را بر عهده داشتند، میتوان به خاندان نوبخت و علی بن زیاد حسن بن سهل بلادزی، عمر بن فرخان و اسحاق بن یزید اشاره کرد. علی بن زیاد کتاب «زیج شهریار» را به عربی درآورد. اسحاق بن یزید کتاب «سیرهالفرس» (خداینامه) را از زبان پهلوی به عربی ترجمه نمود. بالاخره بلاذری نیز به ترجمه کتاب عهد اردشیر همتگماشت.
موضع اهل بیت(ع)
حقیقت آن است که نقش ائمه (ع) در مواجهه با طوفان ترجمه و ورود افکار و عقاید بیگانه به سرزمینهای اسلامی نقشی هدایتگرانه و آگاهی بخش بود. نهضت ترجمه به رغم همه آثار مثبت علمی و احیای دانشهای مختلف به دست مسلمانان میتوانست نوعی تهاجم فرهنگی تمدنهای همجوار تلقی شود که اگر هدایت ائمه(ع) نبود، میتوانست ضربات جبران ناپذیری را به مبانی اعتقادی مسلمانان وارد کند، اما طبق اسناد تاریخ، ائمه(ع) ضمن هدایتگری و پاسخگویی به شبهات، این تهدید را به فرصت تبدیل کرده و از این موج عظیم برای شناسایی ابعاد توحید و معرفی فرهنگ اصیل اسلام بهره گرفته و آن را در خدمت اسلام در آوردند. از همین رو یکی از علل ورود امام رضا(ع) به عرصههای علمی در آن زمان را میتوان اوج گیری ترجمه کتابهای فرهنگها و ادیان مختلف دانست که نیازمند پاسخگویی به شبهه افکنیها و دفاع از اصول توحید و امامت بود. چه بسا رونق این مباحث میتوانست به کمرنگ شدن اصول اسلامی و معارف حقه آن بینجامد؛ زیرا اولاً ممکن بود این ترجمهها خود به نوعی بر ایجاد آشفتگی فکری در جامعه اسلامی منجر شود و ثانیاً در میان این مترجمان افراد یهودی و مسیحی و زرتشتی وجود داشتند که در ضمن ترجمه تلاش میکردند تا تفکرات یهودی و مسیحی خود را ترویج دهند. از این رو امام رضا (ع) با ورود به صحنه و تلاشهای علمی مختلف این حرکت را هدایت کرده و از این فرصت به نحو احسن بهره بردند.
نظر شما