هدف یک طراح از ساخت یک بنا ،پدید آوردن روح یا بیان خاص است . ماده و رنگ و نورو دیگر عوامل را در هم می آمیزد تا این تصویر مه آلود خیال ،این صورت ذهنی و قلبی را به منصه ظهور گذارد.بیان، بدون شک به واسطه خود اثر پدید می آید و انسان بایستی در درون و برون آن سیر مکاشفه کند تا با جان خود پیام اثر را دریافت نماید.
هنگامی که از معماری ایران یاد می شود ،بی اختیار هفت رنگ کاشی های معماری دوره صفویه و آثار تاریخی را درذهن ها متبادر می سازد و انسان در درون عالم الوان رنگ ها غوطه ور می نماید.لاکن معماری اسلامی ایران در یک دوره طولانی ،یعنی بیش از 5 قرن ،فاقد رنگ به معنای آشنا و مصطلح آن بوده یا به بیان دیگر رنگ آن به رنگ مصالحی چون گچ و آجر محدود می شده است. مسجد جامع نائین یا مسجد علویان نائین ،یکی از همین آثار بی نظیر است. تخیلی بی مکان و زمان که خیال و واقعیت در هم می آمیزد.
این بنا متعلق به قرون دوم تا چهارم هجری می باشد. چون تاریک خانه دامغان از مساجد شبستانی و به سبک خراسانی ساخته شده است. ویژگی های خاص آن اهمیتش را افزون می نماید . بخشی ازآن از مسجد بومسلمی گرفته ،در زمان آل بویه و کاکاویه بخشهایی به آن افزوده ،شبستان جنوبی کهنترین قسمت و به شیوه رازی ساخته شده است.مسجد، یک مناره و گنبدی یک پوسته دارد. مناره مسجد نیز، با توجه به نوع تزیینات زیر نعلبکی آن، ازآثار دوره سلجوقی و فاقد ایوان و گنبد خانه می باشد. مهمترین فضای مسجد، شبستان های عمیق سه طرف صحن است.
آجر کاری پیرامون صحن مسجد جامع نایین، با آجر کاری ‌های سردر شمالی مسجد حکیم اصفهان ،مربوط به دوره دیلمی ،همانندی دارد که بیان ‌گر ادامه کارهای ساختمانی و تزیین آن در زمان آل بویه است.
در زیر صحن مسجد، شبستان وسیعی وجود دارد که تماما در دل زمین حفر گردیده است که دارای ستون هایی از جنس گل رس طبیعی و روشنایی از نورگیر های سقف می گیرند که در واقع روزنهایی پوشیده با سنگ مرمر هستند. این شبستان ،در واقع سرداب وسیعی بوده که در گرمای تابستان ازخنکای آن بهره می جستند وبه واسطه پله هایی از صحن مسجد جدا می شود.
از ویژگیهای مهم معماری مسجد می توان به ستونهای متنوع آن با اشکال مختلف استوانه، مربع، چند ضلعی و ... یاد نمود که در سراسر مسجد قابل ملاحظه می باشد و گچ بریهای زیبایی دارند.
محراب این مسجد، بی تردید اصیل ترین نمونه هنر محراب سازی در دوره عباسیان است. پروفسور پوپ ساختمان مسجد را به سال 350 هـ.¬ق و آندره گدار فرانسوی آن را به حکومت دیلمیان منسوب می نماید .محراب آن دارای تزئینات گچبری بسیار زیبایی است. گچبریهای بالای محراب و سه ستون روبروی آن،از الگوی گچبری های ایرانی بهره جسته و تأثیر معماری ایرانی بر هنر اسلام را می توان درگلهای دوازده پر، ستونهای تزئینی و نقوش گیاهی و هنری موجود در آن را مشاهده نمود. براساس مقایسات انجام شده ،گچبریهای موجود مسجد متعلق به دوران آل بویه بوده و حدوداً هزار سال بدون هیچ دخل و تصرفی هنوز هر بازدیدکننده را به خود جذب می نماید. از خصوصیات این گچ بری گودی و عمق آن است همین امتیاز در هنر گچ بری موجب شده تا پژوهشگران و معماران این بنا را در زمره مساجد اولیه به حساب آورند.
سطح نماهای داخلی مسجد با اجر پوشیده و سطح بیرونی جرزهای بدنه حیاط با نقش هایی نسبتا ساده اما زیبا تزیین شده است.
منبر قدیمی این مسجد ،یکی از عناصر زیبای آن محسوب می شود.توسط استاد شاه محمد کرمانی ساخته و هیچ گونه میخ در ساخت آن به کار نرفته و در ساخت آن از تکنیک چفت و بست یا کام و زبانه استفاده، اما جهت استحکام سالیان بعد چفت و بست های فلزی به آن اضافه شده است.
این مسجد به شماره 144 در سال 1310 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است/عکسها وتحقیق : راحله مهیج

منابع:
- سبک شناسی معماری ایرانی محمد کریم پیر نیا
- خشت و خیال ،شرح معماری اسلامی ایران ،کامبیز نوایی،کامبیز حاجی قاسمی
- سایت نا ئینا
- سایت دالاهو نیوز
شبکه اینترنتی نگاه