در چنین روزی، بنا به قول ابن هشام، 18 ماه پس از ورود پیامبر از مکه به مدینه، قبله مسلمانان از مسجدالاقصی در بیتالمقدس به شهر مکه تغییر یافت. مسجدالاقصی بهمعنی «دورترین مسجد»، مسجدیاست که نام آن در آیه اول سوره اسراء آمدهاست که اشاره به معراج و سیر شبانه پیامبر (ص) از مسجدالحرام به مسجدالاقصی دارد. این مسجد نخستین قبله مسلمانان بود که پس از بعثت پیامبر گرامی اسلام(ص) 13 سال در شهر مکه مسلمانان به سوی آن نماز گزاردند.
مسجدالاقصی ، که در بخش شرقی شهر بیتالمقدس قرار دارد، در سال 710 ساخته شد که همواره مورد توجه جهانیان قرار دارد.
مسلمانان پس از هجرت به مدینه، تا سال یکم هجری به سمت بیت المقدس نماز میخواندند. پس از مهاجرت مسلمانان از مکه به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی در میانههای ماه رجب سال دوم هجری بود که فرمان الهی تغییر جهت قبله مسلمانان به پیامبر(ص) در مسجد «بنیسالم» صادر شد. «بنی سالم» مسجدی است در مدینه که بعدها به مسجد «ذوالقبلتین» یا دو قبلهای، مشهور شد. در آن مسجد قبله هنگام نماز ظهر از بیت المقدس به کعبه تغییر یافت. پیامبر (ص) دو رکعت از نماز ظهر را به سوی بیتالمقدس و دو رکعت دیگر را به سوی کعبه گزارد.
در این نوشتار سعی شده علل اصلی مطرح شده درباره تغییر قبله مسلمانان بازخوانی شود که بخشی از آن در ذیل مقدمه از نظر میگذرد.
علت تغییر قبله
در تفسیر نمونه، ذیل آیه 142 سوره مبارکه بقره به موضوع تغییر قبله این گونه اشاره شده است که پس از گذشت 13 سال از بعثت پیامبر، یهودیان، مسلمانان را مورد سرزنش قرار میدادند که چگونه است شما به قبله قوم یهود نماز میگزارید؟ این پرسش همراه با طعنه و تمسخر، مسلمانان را آزار میداد و موضوع اشتراک قبله مسلمانان با یهودیان نقطه ضعف برای مسلمانان از نگاه گروه یهود تلقی میشد، چنانچه طعنه آنان مبنی بر عدم استقلال مسلمانان، پیامبر را آزرده خاطر ساخته بود؛ به گونه ای که پیامبر شبها به آسمان مینگریست و برای رهایی از این مشکل راه چاره میجست.
مدتى از این انتظار گذشت، تا اینکه فرمان تغییر قبله صادر شد و در حالى که پیامبر دو رکعت نماز ظهر را در مسجدی به نام «بنى سالم» به سوى بیت المقدس خوانده بود جبرئیل مأمور شد پیامبر(ص) را به سوى کعبه بگرداند.
انتظار رسول خدا حکایت از این موضوع دارد که پیامبر(ص) مأمور بوده بیت المقدس را قبله خویش قرار دهد، زیرا با این عمل هویت مسلمانان از مشرکانی که کعبه را قبله خود میدانستند تثبیت میشد. در مرحله نخست آنچه مهم بود نمادسازی برای هویت بخشی به مسلمانان از مشرکانی بوده است که اکثریت را در منطقه در دست داشتند. پس از آن که این اکثریت به اقلیت مبدل شد و با کوچ و مهاجرت مسلمانان به مدینه اکثریت شهر به دست اهل کتاب افتاد که از ساکنان پیشین آنجا بودند، پیامبر (ص) در انتظار این بود که هویت جدید خویش را با تغییر قبله به دست آورد؛ زیرا همانندی با اهل کتاب بویژه یهودیان در یکسان بودن قبله موجب میشود نتواند به مسلمانان هویت مستقل بخشد. ایستادن هر دو گروه به سمت بیت المقدس این مسأله را دامن میزد که آموزه های قرآنی چیزی جز آموزه های تورات نیست. وحدت در قبله و نمادها این معنا را بشدت تقویت میکرد.
بهانه یهودیان
در واقع هویت بخشی و تثبیت قبله مسلمانان خشم یهودیان را برانگیخت و آنان موضوع تغییر قبله را بهانه قرار دادند و زبان به اعتراض گشودند و شبهه هایی با این مضمون مطرح کردند؛ چرا مسلمانان از قبله پیامبران پیشین رویگردان شدند؟ اگر قبله اول صحیح بود این تغییر چه معنا دارد؟ و اگر دومى صحیح است، چرا سیزده سال و چند ماه به سوى بیت المقدس نماز خواندید؟!
پاسخ خداوند این بود که «شرق و غرب عالم از آن خداست ، هر کس را بخواهد به راه راست هدایت مى کند»، این موضوع که خدا خانه و مکانى ندارد و هیچ مکانى بدون عنایت خداوند داراى شرافت ذاتى نیست، بهترین پاسخ برای بهانه تراشی یهودیان بود.
علامه طباطبایی(ره) ذیل آیه 142 سوره مبارکه بقره تغییر قبله مسلمانان را به حکم مصلحت بر اساس هدایت بشر پیوند میزند و مینویسد: « تمامى اجسام و بناها و جمیع جهات از مشرق و مغرب و جنوب و شمال و بالا و پایین در نداشتن اقتضاى هیچ حکمى از احکام برابرند، چون همه ملک خدا هستند، هر حکمى که بخواهد و به هر قسم که بخواهد و در هر زمان که بخواهد در آنها مى راند و هر حکمى هم که بکند به منظور هدایت خلق ، و طبق مصلحت و کمالاتى است که براى فرد و نوع آنها اراده مى کند، پس او هیچ حکمى نمی کند، مگر به خاطر اینکه به وسیله آن حکم ، خلق را هدایت کند و هدایت هم نمى کند، مگر به سوى آنچه که صراط مستقیم و کوتاه ترین راه به سوى کمال قوم و صلاح ایشان است».
بستن زبان مخالفان
آیت ا... مکارم شیرازی در توضیح آیه 150سوره بقره، «لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّه» مینویسد: «اگر قبله تغییر نمی یافت -قطع نظر از مصالح که در تغییر قبله بود و به آن اشاره شد- زبان مخالفان بر روی مسلمانان باز می شد، از یک طرف یهود می گفتند ما در «تورات» خوانده ایم نشانه این پیامبر نماز خواندن به دو قبله است و این علامت در او نیست و از سوی دیگر مشرکان ایراد می کردند که او برای احیای آئین ابراهیم آمده است پس چرا خانه کعبه را که نخستین خانه توحید است فراموش کرده است، در این جا تغییر قبله، زبان هر دو را بست.»
آزمایش الهی
موضوع دیگری که مفسران در ارتباط با قبله اول مسلمانان به آن اشاره کرده اند مساله آزمودن پیروان پیامبر مبنی بر تبعیت پذیری آنان از فرمان خداست. کعبه در میان قوم عرب بسیار مورد احترام و سرمایه معنوی نژاد آنان محسوب میشد و اعراب انتظار داشتند در آیین اسلام نیز، این مکان مورد احترام و به عنوان قبله برگزیده شود. زمانی که بیت المقدس به عنوان قبله مسلمانان انتخاب شد، نمازگزاردن به سوی بیت المقدس برای اعراب غیرمنتظره و بر خلاف عادت بود و پذیرش فرمان خدا و رسولش میزان و معیار ایمان و تعبدشان را مورد آزمون قرار میداد . قرآن کریم در سوره بقره، آیه 143 با صراحت این مطلب را بیان می دارد: «ما آن قبله ای را که قبلاً بر آن بودی «بیت المقدس»، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از رسول خدا پیروی می کنند، از آنها که به جاهلیت باز
می گردند باز شناخته شوند.»
در روایتی از امام عسکری(ع) نیز این موضوع این گونه بیان شده است: «مردم مکه هوای قبله شدن کعبه را داشتند و خداوند با قبله قرار دادن بیت المقدس امتحانشان کرد، تا معلوم شود چه کسی بر خلاف هوای نفس خود، رسول خدا را پیروی می کند.»
تسلیم شدن در برابر حق
از دلایل دیگری که در حاشیه موضوع جنجالی قبله مسلمانان مطرح شده این است که مهمترین و اولین پیمان دین اسلام مبارزه با بت پرستی و دعوت به پرستش خدای یگانه بود، پرستش خدای یکتا نیاز داشت روح و روان پیروان پیامبر(ص) از ظواهر شرک و بت پرستی پاک شود، بنابر این ضرورت داشت مسلمانان به طور موقت به سوی بیت المقدس -پایگاه دین توحیدی و معتقدان به توحید- نماز گزارند تا از شائبه هر گونه توجه به بتها مبرا باشند و بدین ترتیب صفوف خود را از مشرکان جدا سازند و روح تسلیم مطلق در برابر فرمان حق و توحید را در وجود خود نهادینه کنند، اما هنگامی که به مدینه هجرت کردند و تشکیل حکومت و ملتی دادند و صفوف آنها از دیگران کاملا مشخص گردید و از امتحان الهی سربلند و پیروز بیرون آمدند، دیگر ادامه این وضع ضرورت نداشت، در این هنگام به سوی کعبه، قدیمی ترین مرکز توحید و پرسابقه ترین کانون انبیا بازگشتند.
نظر شما