دعاهای انسان ساز با مضامین بلند معنوی از امام چهارم شیعیان، حضرت سجاد علیه السلام دریایی از معرفت را به روی علاقه مندان و دین پژوهان می گشاید.صحیفه سجادیه ثمره مجاهدت عالمانه امام سجاد در برابر جبهه جمود و جهل بود که تلاش می کردند تا نامی از اسلام و ایین محمدی باقی نماند اما امام زین العابدین با بهره گیری از ابزار دعا مسیر جامعه دینی را نشان داد.در سالروز میلاد سید ساجدان خالی از لطفا نیست تا گشتی در این دریای معرفت داشته باشیم گفت‌وگوی زیر، ماحصل صحبت خبرنگار قدس آنلاین با دکتر راضیه علی‌اکبری، صحیفه پژوه و مدرس دانشگاه است که تقدیم می گردد:

*برای شروع مصاحبه لطفاً یک تعریف کلی از سبک زندگی و انواع آن ارائه بفرمایید.
«سبک زندگی»(Life Style) در ادبیات موجود علوم اجتماعی، مفهومی به نسبت جدید است؛ تا جایی که پدیداری شدن سبک زندگی، در شمار ویژگی‌های جامعه مدرن متأخر، شمرده شده است. این واژه، پیوندی تنگاتنگ با مجموعه‌ای از مفاهیم مانند فرهنگ، جامعه، رفتار و معنا(نگرش، ارزش و هنجار)، اخلاق، ایدئولوژی، شخصیت، هویت، خلاقیت، تولید، مصرف، طبقه اجتماعی، سلیقه، منزلت و مشروعیت دارد. به معنی «روش نوعی زندگی فرد و یا شیوه زندگی، که منعکس کنندة گرایش ها و ارزش های یک فرد یا گروه است» می‌باشد؛ همچنین «ارزش ها و رسم های مشترکی که به گروه، احساس هویت  جمعی می بخشد».
معمولاً محققان و نویسندگان برای بررسی سبک‌های مختلف زندگی به شاخص سازی در زمینه مصرف مادی، فرهنگی و نحوه گذران اوقات فراغت مبادرت می‌ورزند. طبق این تقسیم بندی، می‌توان به دو نوع سبک زندگی اسلامی(یا مذهبی یا بومی) و غربی اشاره نمود. بنابراین بر اساس این تقسیم‌بندی، سبک زندگی ارتباط وثیقی با مفهوم هویت می‌یابد و باعث می‌شود دو هویت جداگانه بر اساس غالب بودن هر کدام از مؤلفه های هویت ساز شکل بگیرد. هویتی که بر خواسته از ارزش‌ و باورهای مذهبی و دینی می‌باشد و یا هویتی که در سبک زندگی غربی متجلی می‌شود و منتج از قبول الگوها و ارزش¬های غربی درباره نحوه پوشش، خوراک، کار و فراغت می‌باشد.

*اختلاف دو سبک زندگی اسلامی و غیر اسلامی از چه نشأت می گیرد؟
هر منشی از بینش خاصی نشأت می‌گیرد و هر سبکی از زندگی ـ خواه از مکتبی الهی نشأت گرفته و خواه ضد دین باشد ـ بر بنیادهای فکری و عقیدتی استوار است. تفاوت بنیادی سبک زندگی اسلامی و غیر اسلامی نیز در نوع تفکر و باور آن دو است. وجه تمایز اولیه نگرش اسلام و غیر اسلام به سبک زندگی در مسئله «هستی‌شناسی» و نوع جهان‌بینی است. جهان‌بینی غیر اسلامی، بر اساس نگرش نفی خدا و قیامت از جهان هستی شکل گرفته است و تمام هستی در جهان مادی و طبیعی خلاصه شده است که هیچ آفرینندة دارای شعور و ادراک، خارج از عالم ماده ندارد و هر چه هست در همین عالم ماده است و چیزی به نام ماورای طبیعت و خداوند و عالم دیگر (قیامت و رستاخیز) وجود ندارد و وجود انسان در بعد مادی او خلاصه می‌شود که با مرگ از بین می‌رود یا تغییر به اجزای دیگر مادی می‌شود. اما سبک زندگی اسلامی مبتنی است بر جهان‌بینی الهی و اعتقاد به خدای یگانه، زندگی ابدی و همچنین بعثت پیامبران توسط خدا برای هدایت بشر، به سوی کمال نهایی و سعادت دنیا و آخرت. بنابراین در هستی شناسی اسلامی، محور هستی «خداست»، و همه چیز در حول رضایت او می چرخد؛ اما در هستی شناسی غیر اسلامی «انسان» محور هستی است و همه چیز حول محور خواسته‌های انسان می‌باشد.

*مهمترین آسیبی که پیروی از سبک زندگی غربی به دنبال دارد چیست؟
تمام آسیب‌هایی که سبک زندگی غربی در جامعه اسلامی ایران به وجود آورده عموماً برگرفته از یک پیامد سوء فرهنگ غربی است و مقابله با آن می‌تواند بسیاری از مشکلات جامعه کنونی را مرتفع سازد. پیامدی با محوریت سکولاریسم، اومانیسم و لیبرالیسم که عبارت است از «فردگرایی»(individualism). در فردگرایی، غریزه و امیال انسانی بر ارزش‌ها و رفتارها تقدم دارد و دولت، جامعه و خرد را در مسیر امیال خود می‌خواهد و در اولویت بخشی نیازهای فردی بر نیازهای گروهی، گرایش به خودمختاری دارد. این پیامد، آسیب زاترین اثر نفوذ فرهنگ غرب در جامعه اسلامی است که تاکنون تبعات گسترده‌ای در تغییر و تحول سبک زندگی اسلامی داشته است.
از جمله آسیب‌هایی که امیال فردگرایی موجب آن می‌شود عبارتند از: قبح‌زدایی از رذائل اخلاقی، عدم توجه به حقوق دیگر افراد جامعه، افزایش سن ازدواج، کاهش جمعیت و افزایش طلاق. به عبارت دیگر: چون فرد «دلش می‌خواهد»، با هر نوع تیپ و پوششی در اجتماع حضور پیدا می‌کند و اصلاً نوع دیدگاه سایر افراد جامعه برایش اهمیتی ندارد. همچنین چون فرد «دلش نمی‌خواهد» ازدواج کند، تشکیل خانواده نمی‌دهد؛ چون «دلش نمی‌خواهد» بچه‌دار نمی‌شود و کنترل جمعیت کشور را با مشکل مواجه می‌سازد؛ چون «دلش نمی‌خواهد» زندگی مشترک را ادامه نمی‌دهد و طلاق می‌گیرد و این می‌شود که پس از ورود مدرنیته به جامعه اسلامی، روز به روز به آمار طلاق افزوده می‌شود. در حالی‌که در سبک زندگی اسلامی بر اساس آموزه‌های قرآن کریم، «انسان»، مدار و محور ارزش‌ها نیست، بلکه باید بدان پایبند باشد. ارزش‌های اخلاقی و الگوهای اعتقادی همواره در تمامی زمان‌ها و مکان‌ها ثابت بوده و احکام و قوانین جاری جامعه را تعیین نموده‌اند. لذا انسان باید نیازها، خواسته‌ها و امیال سرکش خود را با ملاک‌های اخلاقی و عقلی اسلامی بسنجد. از این رو پایبندی به سبک زندگی اسلامی موجب سامان بخشی به زندگی فردی و اجتماعی افراد می‌گردد؛ از جمله دوام و استحکام خانواده‌ها که امروزه مهمترین مسئلة جوامع اسلامی به شمار می‌رود، نتیجه سبک زندگی اسلامی است.

*آیا صرف ورود مدرنیته به زندگی، سبب تغییر سبک زندگی از اسلامی به غربی است؟
از آنجا که بینش و منش انسان در زندگی بی‌تأثیر از یکدیگر نیست؛ وقتی ما با استفاده از ابزارهای اطلاع‌رسانی متنوع از جمله ماهواره، نوع پوشش و صنعت و علم غرب را وارد زندگی خود می‌کنیم، بی‌تردید افکار و اندیشه‌هایی که در پس مدرنیته وجود دارد نیز وارد زندگی ما می‌شود. چگونه امکان دارد یک خانم نوع پوشش غرب که برای مثال بجای پوشش اسلامی چادر، از مانتوی کوتاه و یا بجای شلوار، از شلوارک استفاده می‌کند را برای خود برگزیند، اما کما کان بر باورهای قرآنی خود مبنی بر اصول سبک زندگی اسلامی (از جمله کامل‌ترین نوع پوشش) پایبند باشد؟ خیر! بینش و منش دو اصل جدایی ناپذیرند. به دنبال تغییر در منش و نوع رفتار و سبک زندگی انسان، بینش‌های او نیز تغییر می‌یابد. تنها شرط استواری باورهای اعتقادی انسان، با وجود تغییر منش‌ها، «ایمان پایدار و قوی» است که همواره او را با منبع اصلی یعنی خداوند، مرتبط بدارد و او را از سقوط در پرتگاه گرایشات مادی محفوظ بدارد. چنانچه خداوند نیز فرموده است: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ؛ همانا کسانى که گفتند: پروردگار ما خداى یکتاست آنگاه [بر آن‏] پایدارى نمودند، فرشتگان بر آنان فرومى‏آیند (و گویند) که مترسید و اندوه مدارید و شما را مژده باد به آن بهشتى که نوید داده مى‏شدید»(فصلت/30).

*بهترین منبع سبک زندگی اسلامی چیست؟
قرآن کریم و سیرة ائمه معصومین علیهم‌السّلام، بهترین و قابل اعتمادترین منبع برای سبک زندگی اسلامی می‌باشند. مبانی سبک زندگی اسلامی در قرآن عبارتند از :«ایمان و عمل صالح»؛ چنانچه در سوره نحل، آیه 97 می خوانیم: «مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَر أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیینَّهُ حَیاةً طَیبَةً وَ لَنَجْزِینَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یعْمَلُونَ؛ هر کس از مرد یا زن که کار شایسته‌ای کند در حالی که مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگی پاکیزه‌ای، حیات می‌بخشیم و مسلماً به آنان بهتر از آنچه انجام می‌دادند، پاداش خواهیم داد». در جای جای این کتاب زندگی، اشارات بسیاری به چگونگی سبک زندگی شده است که انس با قرآن کریم می‌تواند ما را بدان نزدیک سازد. همچنین مطالعة سیره امامان معصوم علیهم‌السّلام و کتبی که منسوب به ایشان است از جمله نهج‌البلاغه و کتاب صحیفة سجّادیه می‌تواند چراغ راه ما در انتخاب مسیر و نوع سبک زندگی باشد.

*تأثیر و نقش صحیفه سجّادیه در ارتقای سبک زندگی اسلامی چطور و چگونه است؟
مفاهیم گسترده دعا علاوه بر ثمرات فردی، مایة رشد و تعالی جامعه نیز می‌گردد. استفاده از این روش، در سبک زندگی امام‌سجّاد(علیه‌ا‌لسّلام) نسبت به دیگر ائمه(علیهم‌السّلام) نمود بیشتری دارد، چرا که در آن شرایط، اختناق حاکم بعد از شهادت امام حسین(علیه‌ا‌لسّلام) که به دست حکومت فاسد یزید ایجاد شده بود و رعب و وحشت را بر مردم مستولی کرده بود، ایجاب می کرد تا از یک شیوه غیرمستقیم برای تبلیغ و حفظ دین و ترویج سبک زندگی اسلامی بهره گرفته شود. صحیفةسجّادیه، پس از قرآن مجید و نهج‌البلاغه، بزرگترین و مهم ترین گنجینة گران‌بهای حقایق و معارف الهی به شمار می‌رود، به‌طوری که به آن لقب «أخت القرآن»، «انجیل اهل بیت علیهم‌ا‌لسلام» و «زبور آل محمد علیهم‌السّلام» داده‌اند.

*مبانی زندگی اسلامی در صحیفه سجّادیه چیست؟
دین اسلام بر سه مبنای عقاید، احکام و اخلاق پایه‌گذاری شده و مبانی سبک زندگی امامان معصوم علیهم‌السّلام نیز بر پایه همین سه اصل استوار است که در مقاله ما دو محور «عقاید و اخلاق» مورد بررسی قرار گرفته است. چرا که در اسلام توجه به این دو مبنا برای تأمین سعادت دنیا و آخرت انسان‌ها کافی است و اگر زندگی اجتماعی و سیاسی افراد نیز بر پایه همین دو مبنا استوار باشد، حیات طیّبه محقق خواهد گشت.

*نقش مبانی اعتقادی در جهت دهی به سبک زندگی مسلمانان چیست؟
عقاید مذهبی نه تنها در بینش افراد و جهت دهی در سبک زندگی، بلکه حتی در سلامت روانی انسان نیز دخیل می‌باشد. بررسی‌ها نشان داده‌اند اعتقادات مذهبی باعث افزایش سلامت افراد شده و رابطه مستقیمی با قدرت انطباق با محیط دارد. بنابراین دین‏داری، شرایط سبک زندگی بهتری را فراهم می‌آورد. قرآن‏کریم نیز مسأله تأثیر اعتقادات در سبک زندگی و نفوذ بینش در منش را بارها مطرح نموده و تأکید دارد اعتقادات صحیح و ایمان سبب بروز رفتارهاى شایسته از یک انسان مؤمن و در نتیجه تحقق زندگی‌ای به سبک الهی مى‏شود؛ چنانچه فرمود: «قل کل یعملُ على شاکِلَتِهِ؛ بگو هر کس طبق شخصیت و خلق و خوى خود عمل مى‏کند» (اسراء/84). «شاکله» در اصل از ریشه «شکل» به معنى «دربند کردن حیوان» است. از آن‏جا که سجایا و عادات هر انسانى او را مقید به رویّه‏اى ثابت مى‏کند به آن «شاکله» مى‏گویند، می‌توان گفت «شاکله» همان هویّت و شخصیت درونى هر انسانى است که عواملى متعددى از قبیل روحیّات و افکار و اعتقادات شخص، در شکل‏گیرى آن مؤثر است. بنابراین بین اعتقادات انسان و سبک زندگی او ارتباط دو سویه برقرار است. برای نمونه باور به توحید، به عنوان اساسی ترین باور اعتقادی مسلمانان که بارها در صحیفه‌سجّادیه مورد تأکید واقع شده است، آثار و پیامدهای بسیاری در سبک زندگی انسان دارد، از جمله: دوری از غفلت، خوف و رجا، تقوا، عزت طلبی، روحیه سپاسگزاری، آرامش، فروتنی، رضا و تسلیم، توکل و آخرت باوری. همچنین باور به معاد آثار بسیار مثبتی در جهت دهی سبک‌زندگی دارد که مهمترین آنها عبارتند از: بی‌اعتنایی به جلوه‌های فریبندة دنیا، کنترل غرائز و احساس مسئولیت در زندگی.

* در صحیفه سجّادیه چه مواردی جزو مبانی اخلاقی سبک زندگی شمرده شده است؟
مهم‌ترین مبنای اخلاقی در صحیفه سجّادیه باور به «توحید» است. اهمیت این مبنا، به دلیل آثار آن در حیات فردی و اجتماعی انسان‌ها است. به گونه‌ای که شاید بتوان گفت تنها وجود خداست که پشتوانه‌ای برای ارزش‌های اخلاقی قرار می‌گیرد. اعتقاد انسان به خدا و برداشتی که از اوصاف الهی دارد، در شئون مختلف زندگی او، انگیزه‌ها، نیّت‌ها، داوری‌ها و اعمال او مؤثر است و شخصیت ویژه‌ای برای فرد می‌سازد و سبک او را تغییر می‌دهد. این اعتقاد، اساس ریشه رذایل اخلاقی را در انسان می‌خشکاند. همان‌گونه که مهم‌ترین انگیزه رعایت اخلاق را برای رسیدن به همه خیرات در انسان زنده می‌کند.

*امام سجّاد علیه‌السّلام در صحیفه سجّادیه چگونه سبک زندگی را جهت دهی نموده‌اند؟
حضرت امام سجّاد علیه‌السّلام با توجه به شرایط زمان خود، از طریق «دعا» راه سعادت را برای مردم هموار نمود. صحیفه‌ سجّادیه‌ که یکی از متون‌ دعایی‌ بر جای‌ مانده‌ از این امام همام است‌، افق‌های‌ مختلفی‌ را در جهت هدایت و سعادت بشر می‌گشاید. یکی‌ از این‌ افق‌ها، تبیین سبک زندگی اسلامی است‌. امام سجّاد علیه‌السّلام در صحیفه سجّادیه مبانی اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی زندگی را در تمام ابعاد آن برای ما تشریح فرموده‌اند که می‌توان در سبک زندگی از آنها بهره برد. اما بطور کلی می‌توان گفت امام سجّاد علیه‌السّلام در جهت دهی سبک زندگی بر محور باور به وجود خدای یگانه در لحظه لحظة زندگی و نیز تأسی به اهل بیت علیهم‌السّلام تأکید بسیاری دارند.»