.به منظور بررسی علت حضور زنان در کربلا و نقش آنان در خلق این حادثه تاریخی، با حجة الاسلام و المسلمین حمیدرضا مطهری عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مدیر گروه سیره اهل بیت (ع) گفتگویی انجام داده ایم که در ادامه می آید.
*فلسفه حضور زنان در نهضت امام حسین(ع)چیست؟
در پاسخ به این پرسش، اقوال مختلفی مطرح شده است. بعضی معتقدند امام حسین (ع)، طبق عادت باستانی اعراب، اهل بیت (ع) را همراه خود برد. در واقع، امام بر اساس عادات و رسوم اعراب که از دیرباز هنگام مسافرت، اهل بیت خود را همراه خود می بردند، امام حسین (ع) نیز، اهل بیت خود را به همراه خود برد. ضمن آنکه، از سوئی، امام که مردم را دعوت به فداکاری می کرد و از آنان می خواست که از مصائب مالی و جانی، پروا نکنند، لازمه اش این بود که امام خودش در این مساله پیشرو باشد و اهل بیت را به همراه خودش ببرد.
طبق قول دوم، عده ای می گویند امام حسین (ع)، اهل بیت را بخاطر ترس از دستگیری و شکنجه و آزارشان توسط خاندان بنی امیه، به همراه خود برد، چنانچه خود امام به این نکته تصریح دارد که اگر آنها را در مدینه بگذارم،امویان را بر آنان مسلط کرده تا آنها را زندانی و شکنجه کنند. لذا امام بر سر دو راهی قرار می گرفت که انتخاب هر یک، نهضت او را فلج می نمود: یکی اینکه برای نجات اهل بیت خود، تسلیم دشمن شود و بیعت کند و یا اینکه به اهل بیت خود بی اعتنا باشد، که نفس غیور امام، طاقت چنین کاری نداشت.قوم سوم، که به نظر می رسد مناسب ترین پاسخ به این پرسش است، این است که امام حسین (ع) با علم به شهادتش و برای ادامه قیام و تحقق اهداف خود و رسوا کردن بنی امیه و جلوگیری از انحراف امت و ممانعت از تحریف وقایع، زنان و کودکانش را همراه برد. نکته مهم این است که اگر امام بدون اهل بیت خود به جنگ با دشمن می رفت و به شهادت می رسید، تاریخ فقط از منظر دشمنان روایت می شد، که بدون تردید واقعه را کاملاً وارونه جلوه می دادند، اما حضور اهل بیت مانع تحریف واقعه عاشورا شد و باعث شدند نهضت زنده بماند و در واقع اقدامات بانوان حرم حسینی (ع)، تکمیل کننده قیام امام حسین بود، هم چنانکه شهادت امام برای احیای دین ضروری بود، اسارت اهل بیت نیز لازمه آن بود.« ان ا... شاء ان یراهن سبایا؛ خداوند می خواهد آنها را اسیر ببیند». بنابراین امام، اهل بیت خود را برای ایفای نقشی بزرگ در ساختن تاریخ و نقل صحیح تاریخ همراه خود برد.
* در حادثه کربلا، از زنان هاشمی و غیرهاشمی، چه کسانی همراه امام بودند؟
همانطور که اشاره شد، زنان حاضر در این واقعه را می توان به دو دسته زنان اهل بیت امام و زنان غیرهاشمی تقسیم کرد. از زنان اهل بیت، می توان به حضرت زینب کبری (س)، خواهرش ام کلثوم، فاطمه و سکینه دختران امام حسین (ع) و حضرت رقیه (س)، به عنوان کسانی که در این حادثه حضور داشتند، اشاره کرد. در دسته دوم، رباب همسر امام حسین (ع)، طوعه، ام وهب، همسر زهیربن قین، ام خلف همسر مسلم بن عوسجه، بحریه همسر جنادة بن کعب انصاری و افراد دیگری حضور داشتند که این افراد چهره های شاخص آنان بودند. البته اگر چه رباب، همسر امام حسین (ع) است، ولی چون نسبی نبود، در زمره دسته زنان غیرهاشمی قرار می گیرد.
* زنان نقش آفرین، قبل از وقوع حادثه کربلا چه نقشی ایفاء کردند؟ به طور کلی زنان، چه تاثیری در حرکت یاران امام حسین (ع) و ایجاد نهضت حسینی داشتند؟
درقیام عاشورا، علاوه بر زنان اهل بیت (ع)، زنان دیگری نیز تاثیرگذار بودند که به صورت مشخص می توان به ام وهب همسر عبدا... بن عمیر کلبی و یا همسر زهیربن قین، اشاره کرد. ام وهب هنگامی که همسرش تصمیم گرفت فرزند رسول خدا را یاری کند، وی را همراهی کرد و به سپاه امام حسین (ع) پیوستند.
ام وهب، روز عاشورا برای تشویق همسرش راهی میدان جنگ شد، اما به دستور امام به جانب اهل بیت بازگشت. پس از شهادت، عبدا... بن عمیر، وی بر بالین شوهرش آمد و در حالی که خاک و خون از چهره اش پاک می کرد، از خدا خواست که او نیز زودتر به شوهر ملحق شود. شمر که ناظر ماجرا بود به غلامش گفت: او را به شوهرش محلق کن. غلام شمر، ضربه ای بر سر آن بانو زده، وی را به شهادت رساند و او یگانه زن شهیده میدان کربلا لقب گرفت.
همسر زهیر بن قین نیز، نقش موثری در پیوستن همسرش به قیام امام و رستگاری او داشت. وقتی که کاروان امام در راه رفتن به سمت کربلا بود، زهیر هم از مکه، همراه امام حرکت می کرد، اما به امام نزدیک نمی شد. در یکی از منزل گاه ها، قاصد امام به وی نزدیک شد و پیام امام را به وی منتقل کرد، اما زهیر در امتثال امر امام، مردد بود. هنگامی که همسرش تردید را در او دید، به او می گوید: سبحان ا... ! پسر پیغمبر قاصد را نزد تو فرستاده که پیش او بروی و تو دعوت او را رد می کنی و از او می خواهد که نزد امام برود که این نشان دهنده نقش کلیدی این زن، در پیوستن زهیر به لشکر امام و رستگاری او است.
از دیگر زنان، می توان به طوعه اشاره کرد که حتی در کوفه و قبل از وقوع حادثه عاشورا، به مسلم بن عقیل، سفیر امام، پناه داد و در آن فضا خفقان که مردان مسلم را رها کرده بودند، به مسلم بن عقیل پناه داد.
* زنان حاضر در این حادثه تاریخی، چه نقشی را ایفاء کردند؟ آیا نقش آنان منحصر، در کربلا می شده است یا اینکه پس از این حادثه نیز، زنان به نقش آفرینی پرداختند؟
در مورد نقش زنان می توان به موارد مختلفی اشاره کرد که البته مهم ترین آنها، رساندن پیام اهل بیت است. بدون تردید زنان نقش غیرقابل انکاری در حضور مردان در کربلا و میدان مبارزه و جان نثاری آنان داشته اند، چنانکه زهیربن قین، با تشویق همسر خود، به سپاه امام پیوست.
در کنار این نقش، می توان به دلداری و تقویت روحی در تحمل مصائب، اشاره کرد که زنان حاضر در کربلا با وجود شهادت نزدیکان خویش، نه تنها خود پایدار و استوار مانده اند، بلکه دیگران را نیز در این راه دلداری دادند. چنانچه، زینب کبری (س)، هنگام شهادت علی اکبر، برای دلداری امام، به استقبال او شتافت و یا هنگامی که امام سجاد (ع)، با صحنه دلخراش و رها کردن بدن ها در بیابان مواجه شد و متاثر شد، حضرت زینب (س) نزد وی آمد، و تمام آنچه از جد و پدرش درباره این حادثه شنیده بود، برای وی نقل کرد. هرچند امام سجاد (ع) نیز از این مطالب آگاه بود، اما بیان این موارد، باعث دلداری و کاستن تالمات روحی یادگار برادرش شد.
نقش دیگر زنان، جهادگری و رزمندگی بود که بعضی از آنان مانند همسر عبدا... بن عمیر کلبی، وارد صحنه کارزار نیز شدند. نقش دیگر، پرستاری از بیماران و مجروحان و اطفال بود. چنانکه امام سجاد (ع) می فرماید: در یکی از منازل، دیدم حضرت زینب (س) نشسته به نماز مشغول بود. سبب را جویا شدم، گفت: سه شب است که غذای خود را به اطفال خردسال می دهم و امشب از شدت گرسنگی قدرت به پای ایستادن ندارم.
اما مهم ترین و مشکل ترین وظیفه بعد از شهادت، رساندن پیام شهداء و هدف قیام آن حضرت به مردم آن زمان و زمان های بعد بود و لذا می بینیم که آنها از نخستین لحظات بعد از شهادت امام، تا زمانی که به مدینه بازگشتند، از هر فرصتی برای ادای تکلیف بهره جسته و پیام عاشورا را به گوش دیگران رساندند. چنانکه، حضرت زینب (س) روز یازدهم محرم، هنگام عبور از کنار اجساد شهداء، خطاب به رسول خدا فریاد برآورد: این حسین توست که سرش از قفا بریده و عمامه و ردایش را ربوده اند. و یا هنگام ورود به کوفه، زینب با مشاهده جمعیت در کوچه ها و خیابان ها، موقعیت را برای روشنگری مناسب می بیند و با خواندن خطبه ای، گناه عظیمی که مردم کوفه مرتکب شده اند را به آنها گوشزد می کند.
نکته مهم اینکه حضرت زینب(س)، مردم کوفه را اهل فریب خطاب می کند و آنها را به زنانی تشبیه می کند که رشته ای رسته و بعد آن را می گشایند، که کنایه از نقض پیمان شان با امام حسین (ع) است. فاطمه دختر امام حسین (ع)، نیز در کوفه خطبه خواند و ضمن سرزنش کوفیان، به قتل عام فرزندان پیامبر در کنار فرات اشاره می کند.
نکته مهم، سخنان حضرت زینب(س) در مجلس ابن زیاد، شام و مجلس یزید است. در مجلس ابن زیاد، وقتی عبیدا... به حضرت زینب گفت دیدی خدا با برادرت چه کرد؟ حضرت در جواب فرمود: ما رایت الا جمیلا؛ چیزی جز زیبایی ندیدم و سپس ابن زیاد را، ابن مرجانه خطاب می کند که استفاده از این کلمه مانند صاعقه ای بر سر ابن زیاد بود، چرا که در جامعه ای که افتخار همه، نسب و ریشه قبیله ای شان بود، حضرت با این کلمه، پیشینه تاریک او را برجسته می کند. این امر آنقدر بر وی سنگین آمد که تصمیم بر شهادت حضرت در همان مجلس را داشت که با وساطت افراد دیگر، از این کار منصرف شد.حضرت زینب(س) در مجلس یزید نیز خطبه ای می خواند و ضمن سرزنش وی، می فرماید: آیا از عدالت است، ای پسر آزاد شدگان! ( یابن الطلقاء) که زنان و کنیزانت در پس پرده باشند و دختران رسول خدا را چون اسیران، شهر به شهر بگردانی و حرمتشان را رعایت نکنی؟ در واقع، حضرت زینب با این جمله و کلمه یابن الطلقاء، به رفتاری اشاره می کند که پیامبر با پدر و جد او در مکه داشت و آنها را آزاد کرد و آن را با رفتار بنی امیه با اهل بیت (ع) مقایسه می کند.