به گزارش قدس آنلاین ،«زيارت عاشورا» نمودي از پاسداشت واقعه كربلا است. آنچه مي خوانيد گفتوگوی ویژه ما با عاشورا پژوه معاصر، حجتالاسلام محمد صحتی سردرودی پیرامون این زیارت پُر از معرفت است .
*چرا زیارت عاشورا مهم است و از جايگاه رفيعي نزد شيعه برخوردار است؟
زیارت عاشورا، دربردارنده زیباترین معارف عاشورایی است که کمتر زیارتنامه ای این ویژگی را داراست؛ چرا که زیارت عاشورا به اعتقاد محققان و محدّثان، حدیث قدسی است. حدیث قدسی به احادیثی گفته میشود که سند آن توسط هر یک از معصومان علیهم السلام به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و از ایشان به جبرییل و از جبرییل به خداوند تبارک و تعالی میرسد، که گوینده اصلی آن خداوند است.
*چگونه می شود با خواندن زیارت عاشورا برآورده شدن حاجات دنیوی و اُخروی را از خدا طلب کرد؟
اگر با خواندن زیارت عاشورا مثل هر زیارت دیگری تقرب به شخص امام حسین(ع) و اندیشههای او و اهدافش ایجاد شود و این روحیه در شخص به وجود بیاید که انگار آن ظلمها بر خود او روا شده و روحش برنجد و گریه کند و احساس همدلی و همروحی و یکی بودن و وحدت پیش بیاد، حتماً تقرب به امامحسین(ع) و تقرب به محبوب و معشوق و معبود امام حسین(ع) که خداوند سبحان و تعالی باشد نیز به دست میآید و با کسب تقرب به خدا حتماً دعای مشروع چه دنیوی و چه اُخروی برآورده میشود انشاءالله.
*در فرازی از زیارت عاشورا داریم که السلام عليک و علي الارواح التي حلت بفنائک؛ چرا سلام بر ارواحی میدهیم که در معیت امام(ع) بودهاند نه بر اجسام حاضر در کربلا؟
رابطه امام(ع) با مأموم خودش رابطه روحاني و معنوي است. يعني ياران حسين(ع) عاشقانه آمدند و ماندند. رابطه شکلي و ظاهري نيست و آنگاه که رابطه معنوي شد، سلام بر حسين(ع) و سلام بر آنها رديف هم و پشت سر هم ميآيد. رابطهاي که بين مأموم و امام است، رابطه بين رئيس و مرئوس نيست، رابطه فاني شدن در امام است. يعني سلام بر همه جانهايي که در تو ذوب شدند و در گرد تو پناه و آرام گرفتند. مفهوم حلت بفنائک يعني آنان که در پناه حسين، حسيني شدند و اين مژده بزرگي است براي عشاق حضرت در همه زمانها. يعني اي عاشقان حسين که در راه و مکتب او هستيد و در دفاع از فرهنگ حسين و با ذکر حسين هستيد و در حسين ذوب شده و پناه به او جستهايد، مقام السلام که ويژه اباعبدالله است بر شما نيز مژده باد و السلام بر ارواحي که در پناه تو آرام گرفتهاند. اين جمله از زيارت عاشورا اعلام و تضمين مينمايد هر که در پناه حضرت اباعبدالله(ع) قرار بگيرد، يعني هر کس با مجاهدات و ايثارها و اخلاصها و جانبازيها در راه حضرتاباعبدالله(ع) و در زنده نگاه داشتن و دفاع از انديشه و فرهنگ عاشورايي عمر خود را صرف نمايد، همنشين حضرت خواهد شد.
* در زیارت عاشورا لعن زیاد وجود دارد. چرا؟
«لعن» به معنای طرد و دوری از رحمت است و مورد آن افراد ظالم و شرور میباشد. در لعن میخواهیم که خدا افراد ظالم و شرور را طرد کند و از رحمت خویش دور نماید و در حقیقت لعن اظهار بیزاری از ظلم و جنایت است و در قرآن کریم میخوانیم: أَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّالِمِین.
لعن درخواست عذاب الهی و دوری از رحمت خداوند برای کسانی است که مورد لعن قرار میگیرند و خود آنها به خاطر کفر، ظلم و مانند آن زمینۀ دوری خود از رحمت خداوند و شمول عذاب الهی را فراهم کردهاند.
عمدۀ مضامین زیارت عاشورا و از جمله لعن بر دشمنان اهل بیت علیهمالسلام و غاصبین حق آنان، در کلمات معصومینعلیهمالسلام و نیز در دعاها و از جمله دعای چهل و هشتم صحیفۀ سجادیه و نیز در زیارتهای دیگر ذکر گردیده است و خود آن زیارت نیز در کتب معتبر مذکور بوده و خواندن آن به امید ثواب مانعی ندارد، بلکه مطلوب است. البته در کتاب «کامل الزیارات» ابن قولويه، که قدیمیترین متن زیارت عاشورا در آن جا آمده است، به جای قسمتهایی از آن زیارت که حاوی لعن برخی اشخاص است عباراتی دیگر میباشد که عبارات لعن امروزی در دوران صفویه به آن افزوده شده است.
*معنای «اللهم لک الحمد حمد الشاکرین على مصابهم» که در سجده زیارت عاشورا میخوانیم چیست؟ چرا ما خداوند را برای این مصیبت بزرگ شُکر میکنیم؟
معنای آن این است: خدایا تو را ستایش میکنم همانند ستایش سپاسگزارانت، که تو را بر هر آنچه برایشان پیش میآید سپاسگزاری میکنند.
یعنی شکر میکنیم خدا را که امام حسین(ع) و یارانش عاقبت به خیر شدند و در راه خدا به شهادت رسیدند. شهادت فیض عظیمی است، در روایات داریم بالای هر خوبی، خوبی دیگری است تا جایی که انسان در راه خدا کشته شود، که بالاتر از آن هیچ خیری نیست.
ما شکر میکنیم خدا را که با امام حسین(ع) و یاران باوفایش همدل هستیم و به یاد آنها هستیم و با یاد آنها نفس میکشیم.
«علی مصابهم» به معنای شکرگزاری در برابر هر پیش آمدی است چه تلخ و ناگوار و چه شیرین و گوارا؛ بر همین اساس فرمایش حضرت زینب سلاماللهعلیها در مواجه با مصائب شام که فرمودند:«ما رایت الا جمیلا» جلوه توحیدی و انسان ساز خود را به نمایش میگذارد.
باید در حال خدا را شکر کرد و نباید گلایهای از خدا داشت. اگر قصوری و تقصیری بوده به خدا و قضا و قدر ارتباطی نداشته، بلکه مقصرین و گناهکاران که فاجعه کربلا را آفریدند دو دسته بودند، دسته اول آنها که دست به دست هم دادند و فرزندان پیامبر(ص) را قتل عام کردند و دسته دوم آنانکه قدرت دفاع از حق را داشتند، اما شنیدند و تماشا کردند.
حمد در سجده زیارت عاشورا بیشتر به معنای تسبیح است. اقرار میکنیم که خداوند پاک و منزه از این ماجرا است.
*اگر زیارت عاشورا را یک فرهنگ شیعی بدانیم، به چه نکاتی در آن باید توجه کنیم؟
محوریت زیارت عاشورا کمکی است به بالا بردن فرهنگ عاشورایی که شکر خدا در جامعه دینی اُنس خاصی با این زیارت شریف به وجود آمده است و در خودِ زیارت عاشورا، معرفت عاشورایی و حسینی به عنوان یکی از الطاف و کرامتهای الهی معرفی شده است. «فأسل اللّه الذی اکرمنی بمعرفتکم و معرفة اولیائکم و رزقنی البرائة من اعدائکم اَنْ یجعلنی معکم فیالدنیا و الآخرة»؛ «از خداوندی که به من معرفت شما (حسین علیهالسلام و اهل بیت علیهمالسلام) و شناخت یاران شما را عنایت فرمود و نعمت برائت از دشمنانتان را روزیم گردانید، میخواهم که مرا در دنیا وآخرت با شما محشور فرماید.»
در اینکه زیارت عاشورا یک فرهنگ شیعی و عاشورایی است، تردیدی نیست. در زیارت عاشورا نکته مهم این است که ما موضعمان را مشخص کنیم. امام حسین(ع) و یارانش مظلوم بودند و قاتلان امام حسین(ع) و یارانشان ظالم و ستمگر بودند. زیارتعاشورا برای این است که ما در هر زمان و مکانی، ظالمها و مظلومها را بشناسیم و سعی کنیم در صف حامیان و هواداران مظلومان باشیم و با ستمگران مبارزه کنیم و موضع خودمان را از آنها جدا کنیم تا این شائبه به وجود نیاید که ما از طرفداران ستمگران هستیم. مولاعلی(ع) در نهج البلاغه فرموده است: همیشه سعی کنید برای ظالم دشمن باشید و برای مظلوم یار و کمک و در جایی دیگر فرموده است: سعی کنید موقعی که از این دنیا میروید، مظلوم بمیرید، اما ظالم نمیرید. بزرگترین آموزه زیارت عاشورا این است که ما حامی مظلوم و مخالف و خصمِ ظالم باشیم.
نکته و آموزه مهم دیگر این که در زیارت عاشورا میخوانیم: اللهم اجعل محياي محيا محمد و آل محمد و مماتي ممات محمد و آل محمد؛ یعنی پرودگارا! مرا به آيين محمد و آل اطهارش زنده بدار و هنگام رحلت هم به آن آيين بميران.
این آموزهها کم نیستند. تبری جستن از ستم و ستمگران زمانه، باید بدانیم که عمربنسعد و شمربنذیالجوشن و عبیداللهبنزیاد، آل عمران، آل ابوسفیان، آل مروان و... نمونههای روشن ستم و ستمگری هستند و اکنون سخن از فكر و راه يزيد و يزيديان عصر است. آنچه ائمه علیهم السلام و خدا از ما خواسته است این است که ما باید از نفس ستم و ذات ظلم از هر چه و هر کجا و در هر شرایطی بود تبری بجوییم و به مظلوم عشق و محبت بورزیم تا آنجا که حاضر باشیم در حمایت از آن به شهادت برسیم.
*با توجه به اهمیت و ثواب زیارت امام حسین(ع) چنانچه کسی نتواند به زیارت ایشان برود، آیا از راه دور و با خواندن زیارت عاشورا این امر امکان پذیر است؟
در روایتی پیامبر گرامی اسلام، خطاب به امام حسین(ع) میفرمایند:«اگر کسی من، پدرت، برادرت و تو را زیارت کند، چه در حیات و چه در ممات و یا یکی از فرزندان من را زیارت کند، خودم روز قیامت به زیارت او میآیم و او را از نگرانی و سختیهای قیامت نجات میدهم». حال اگر توان رفتن به زیارت مرقد مطهر و مزار امام حسین(ع) نباشد و نتوانیم در آن مکان زیارت عاشورا را بخوانیم، همانطور که در سند زیارت عاشورا آمده، میتوان به پشت بام رفته و رو به قبله و رو به کربلا زیارت را خواند و به همان ثواب میرسیم البته به همان شرط اتحاد روحی و فکری و اتحاد اهداف، انشاءالله.
نظر شما