پس از شهادت حضرت رضا (ع) واقفان فراوانی املاک، مستغلات و دارایی های خویش را برای گسترش فضاهای عبادی زیارتی و همچنین ارایه خدمات بهتر به زائران و مجاوران برای انجام زیارتی بی دغدغه، وقف این آستان مقدس کرده اند.
آستان قدس رضوی بزرگترین نهاد موقوفاتی جهان محسوب می شود وبا در نظر گرفتن مدیریت عالی که طی سالهای پس از انقلاب در عرصه های مختلف فرهنگی، اجتماعی، بهداشتی ودرمانی، اقتصادی و عمران وآبادی داشته همواره توفیقات بی شماری کسب کرده است که البته در برخی مواقع همین موفقیتها موجب شده افرادی که آشنایی با وقف واحکام مصرفی درآمد ناشی از آن ندارند انتظاراتی از مسوولان آستان قدس رضوی داشته باشند که با توجه به نیات واقفان که نقشه راه تمام فعالیتهای این آستان مقدس محسوب می شود، امکان پذیر نباشد.
در همین خصوص معاون امور حقوقی وموقوفات آستان قدس رضوی می گوید:نهاد وقف یکی از نهادهای ابتکاری ومنحصر به فرد دین مبین اسلام است که از احکام ویژه ای برخوردار می باشد یعنی براساس احکام تعریف شده در دین اسلام درآمد موقوفات باید مطابق نیات واقفان و فارغ از هیچ گونه دخل وتصرفی هزینه شود.
حجة الاسلام والمسلمین عبد الرضا اصغری می افزاید: قبل از دین اسلام نیز نیکوکاری هایی در سایر ادیان صورت می گرفته است، به عنوان مثال حضرت ابراهیم اموالی را به خانه خدا اختصاص داده است اما مفهوم آن با وقف متفاوت است.
در مسیحیت نیز واژه ای به نام «تراست» آمده که در قسمتی از آن که عین مال باید حفظ و از درآمد آن هزینه شود با وقف تشابه دارد، اما مواردی نظیرشرایط وقف، شرایط موقوفه علیه، ممنوعیت فروش، ممنوعیت هبه کردن، هزینه کرد درآمد براساس نیت واقف وسایر جزییات مرتبط با وقف موارد واحکامی است که فقط در مورد وقف و تنها در دین اسلام صادر شده است که عمل به آن برای متولی جزو واجبات محسوب می شود.

احکام حقوقی ای که متولی وقف مکلف به رعایت آن است

دکتر اصغری ادامه می دهد: نهاد وقف یکی از پیچیده ترین نهادهای حقوقی اسلام است، که ویژگیهای خاص خودش را دارد و در احکام حقوقی نیزبا مشارکت، بیع، مضاربه وسایر موارد متفاوت است.
وی با اشاره به اینکه در زمان پیامبر اسلام شخصی یهودی به نام «مخیرق» در یکی از جنگها در خدمت پیامبر اکرم بود که به پیامبر وصیت کرد چنانچه در جنگ کشته شد، اموالش را طبق مقررات دین اسلام هزینه کنند می گوید: وقتی این شخص در جنگ کشته شد پیامبر اموال او را وقف امور مسلمانان کرد. زیرا وقتی مالی وقف می شود باید عین موقوفه حفظ ونگهداری واز درآمد حاصله آن استفاده شود.
بنابراین انتخاب نهاد وقف توسط پیامبر اسلام برای اموال «مخیرق» ماندگاری نام وی وحفظ اموال و بهره مندی مردم از در آمد آن موقوفات برای همیشه بوده است. ضمن اینکه ما روایات زیادی داریم که تاکید بر باقیات صالحات، تاکید بر عمل خیر ونیکوکاری می کند، که شاخص ترین مصداق باقیات صالحات وعمل خیردر وقف تعریف شده است که همیشه یاد واقف جاوید وثوابی که از آن می برد مکررخواهد بود.

وقف ؛پاسخی برای نیاز به جاودانگی

وی در پاسخ به این پرسش که چرا نهاد وقف در اسلام پایه گذاری شده است اذعان می دارد: ازطرفی حس جاودانگی و فناناپذیری درسرشت همه انسانها نهاده شده واز طرفی دیگرمحدودیت عمری انسانها خواست خداونداست. از این رو، انسان برای این تمایل انسانها چاره جویی کرده وگفته است کسی که می خواهد نام واموالش جاودان بماند می تواند بخشی یا همه اموالش را وقف کند واز آنجا که در وقف بحث تحبیس العین است، اموال واقف به طور کامل تحت حفاظت وحراست قرار می گیرد ودرآمد آن طبق نیت واقف هزینه می شود.
به عنوان نمونه مرحوم عتیق، مرحوم بجستانی مقدم، مرحوم حاج حسین ملک وسایر واقفان سالهاست فوت شدهاند اما همچنان یاد ونام آنها با موقوفاتشان زنده است.

تاکید تولیت آستان قدس رضوی بر حفظ نام واقفان

وی با بیان اینکه تولیت آستان قدس رضوی تأکید بر حفظ نام واقفان دارند اظهار می دارد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سایه مدیریت اسلامی تولیت عظمی آستان قدس رضوی حفاظت از موقوفات در سرلوحه وظایف آستان قدس رضوی قرار گرفته وهمواره برحفظ نام واقفان تاکید شده است، از این رو باید گفت به درستی مدیریت کردن وحفظ ونگهداری موقوفات وهمچنین هزینه کرد درآمد موقوفات برابرنیت وخواسته واقفان از جمله اموری است که موجب توسعه کمی وکیفی فرهنگ وقف شده وحساسیت خاص نسبت به اداره امور مرتبط با موقوفات از افتخارات این آستان مقدس است، یعنی استفاده ازدرآمد موقوفات براساس نیازهای آستان قدس رضوی هزینه نمی شود، بلکه برابر نیت و خواسته واقفان که در وقف نامه قید شده است هزینه می گردد.
وی در خصوص تاریخچه موقوفه خواری خاطرنشان می کند:طی دوران پهلوی بر اساس قانون اصلاحات ارضی تمام موقوفات مشمول قانون اصلاحات ارضی به فروش رسیده بود. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی قانون ابطال فروش و رقبات موقوفات آستان قدس رضوی مطرح شد که اجرای این قانون از سوی مراجع قضایی نقش موثری در احیای مجدد موقوفات واسترداد موقوفات به دامن وقف داشت.
به طوری که اکنون 96 درصد پرونده هایی که در مراجع قضایی است منجر به صدور رای به نفع موقوفه شده است که بر اساس آن موقوفات زیادی از متصرفان غیر قانونی گرفته وبه دامن وقف باز گردانده شده است. زیرا براساس قانون ابطال سندی که برای موقوفه صادر شده باشد باطل است. بنابراین، افرادی که سند دارند موظفند نسبت به عقد قرار داد اجاره با آستان قدس اقدام کنند.
به گفته دکتر اصغری براساس قرارداد اجاره یک سلسله تسهیلاتی رعایت می شود که ضمن در اولویت قرار داشتن افراد مذکور، قرارداد با رقمی معقول در راستای رعایت مصلحت وقف منعقد می شود درغیر این صورت از طریق مراجع قضایی در خواست خلعیت داده خواهد شد.

اگر مردم از احکام وقف مطلع باشند. ..

به گفته حجة الاسلام والمسلمین اصغری در بحث وقف نیازمند ایجاد موج فرهنگی هستیم ولازم است نهاد وقف به فرهنگ وقف تبدیل شود. به طور حتم موقوفه خواری نیز، با کار فرهنگی و تبدیل نهاد وقف به فرهنگ وقف برطرف خواهد شد چون مردم ما مسلمان و معتقد هستند، بنابراین اگر از احکام وقف مطلع باشند، به هیچ وجه شاهد موقوفه خواری نخواهیم بود.
دکتراصغری در خصوص انواع موقوفات آستان قدس رضوی یاد آور می شود: موقوفات مذکور شامل موقوفات دارای مصارف خاص وموقوفات دارای مصارف مطلقه است، که این تقسیم بندیها بر اساس کارشناسی های تخصصی و بررسی های انجام شده از وقفنامه ها استخراج وبرای هر وقف نامه شناسنامه ای مجزا تدوین شده است.
وی یاد آورمی شود: اطلاعات شناسنامه وقف نامه؛ شامل نام واقف، نوع وقف، محل وقف، و نوع مصرف موقوفه می شود که اقدامات آستان قدس رضوی براساس شناسنامه مذکور صورت می گیرد ودر واقع این اطلاعات نقشه راه آستان قدس رضوی هستند.
معاون امور حقوقی وموقوفات آستان قدس رضوی کارکردهای مختلف فرهنگی، بهداشتی و درمانی، ترویج دین، اطعام زوار وایتام را یاد آور می شود و می گوید: به طور کلی آستان قدس رضوی هزار و 89 فقره وقفی دارد که از این تعداد 146 فقره آن پس از پیروزی انقلاب اسلامی وقف شده و مابقی مربوط به سالهای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است.
وی با بیان اینکه 85 درصد موقوفات آستان قدس رضوی دارای سند رسمی مالکیت است اظهار می دارد :مجموع اسناد مالکیت ثبتی آستان قدس رضوی سه هزار 300 فقره می باشد که هزار 147 فقره از سندهای مذکور در سالهای 1310 تا 1357 و مابقی آنها پس از پیروزی انقلاب اسلامی به ثبت رسیده است.
این مسوول تعداد پلاکهای اصلی موقوفات آستان قدس رضوی را دو هزار رقبه عنوان می کند ومیافزاید: برخی از پلاکهای اصلی بیش از دهها پلاک فرعی دارند.

وقفنامه مرحوم عتیق، با قدمتی 500 ساله

این مسوول با اشاره به اینکه بزرگترین موقوفه آستان قدس رضوی مربوط به مرحوم عتیق «علی ابن احمد طوسی از نوادگان خواجه نصیر الدین طوسی وخوش نویس دربار صفوی» بوده است اظهار می دارد: این واقف بزرگ 12 رقبه در سال 931 هجری قمری وقف نموده که مشمول مصارف متعددی می شود.
دکتر اصغری موقوفات حاج حسین ملک را از دیگر موقوفات بزرگ آستان قدس رضوی برمی شمارد ومی گوید: این موقوفات نیز در 4فقره وقف نامه از سال 1316 هجری شمسی تا سال 1340 هجری شمسی وقف آستان قدس رضوی شده است که شامل دو مصرف عمده فرهنگی، بهداشتی ودرمانی می شود.
وی ازموقوفات مقام معظم رهبری، تولیت عظمی آستان قدس رضوی وهمچنین موقوفات حاج علی اکبر بجستانی مقدم نیز به عنوان بزرگترین موقوفات پس از پیروزی انقلاب اسلامی نام می برد واظهار می دارد:موقوفات حاج علی اکبر بجستانی مقدم ازسال 1376به این آستان مقدس وقف شده است.

طوماری که برای وقف به تایید ناصرالدین شاه رسید

معاون امور حقوقی وموقوفات آستان قدس رضوی همچنین از دو طومار به عنوان مهمترین اسناد اهداشده به موقوفات آستان قدس رضوی نام برده ومی گوید :طومار عضدالملکی مهمترین طومار وقف شده به آستان قدس رضوی است که به تایید 553 نفر از علمای دوره قاجار وهمچنین شخص ناصرالدین شاه رسیده است.
وی با ابراز خرسندی از روند رو به رشد فرهنگ وقف می گوید: تاکنون 78 بانو اموال یا بخشی از اموال خود را وقف آستان قدس رضوی کرده اند که اولین آنان «آقا خانم ذوالقدر» از سلیمان آباد قزوین در سال 997 هجری قمری موقوفه ای را وقف مصارف تعمیرات، روشنایی و تامین فرش حرم مطهر حضرت رضا (ع)وهمچنین هزینه آموزش طلاب اثنی عشری کرده وآخرین وقف نیز توسط بانویی در آذر ماه سال 89انجام شده است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
آنچه می توان وقف کرد

کلمه وقف در زبان فارسی به معنی ایستادن، توقف، حبس کردن، منحصر کردن چیزی، به کسی است
ماده 55 ق. م (منظور قانون مدنی) می گوید: وقف عبارت است از این که عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود، منظور از حبس نمودن عین مال نگاه داشتن عین مال از نقل و انتقال، و همچنین، از تصرفاتی که موجب تلف عین گردد زیرا مقصود از وقف، انتفاع همیشگی موقوف علیهم، از مال موقوفه است، و بدین دلیل هم آن را وقف گفته اند. منظور از تسبیل منافع، واگذاری منافع در راه خداوند، و امور خیریه و اجتماعی می باشد.
بند 7 الحاقی به ماده یک قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف مقرر می دارد:
اثلث باقیه، محبوسات، نذور، صدقات و هر مال دیگری که به غیر از وقف برای امور عام المنفعه و خیریه اختصاص یافته در حکم موقوفات عامه است و چنانحه فاقد متولی و متصدی باشد با اذن ولی فقیه تحت اداره و نظارت سازمان اوقاف و امور خیریه قرار خواهد گرفت. همانطور که ملاحظه می شود اموالی را می توان وقف نمود که با حفظ اصل آن، امکان بهره برداری از منافعش وجود داشته باشد. به عنوان مثال، اقلام مصرف شدنی مانند میوه یا گندم یا برنج که با استفاده از آنها عین مصرف می شود، قابل وقف نیست. اما اموالی مانند ظروف، میز، صندلی، ساختمان، باغ و زمین قابلیت وقف دارند.

انواع وقف
الف) وقف عام: وقف عام وقفی را گویند که راجع به جهات عامه باشد. مثل مساجد، مدارس و هرچه از این قبیل باشد. وقف عام یا شامل جهت است، و مصلحت عام را در نظر دارد، مثل وقف بر پل ها و مدارس، و یا شامل عنوان عام است، مثل فقرا و ایتام. به تعبیر دیگر می توان گفت وقتی مالک مال منقول قابل دوام یا ملکی را برای کارهای عمومی و عام المنفعه وقف می کند وقف عام می باشد.
ب) وقف خاص: وقف خاص وقفی است که اختصاص به افراد معینی به طور تعقب داشته باشد مثل وقف بر اولاد و احفاد. به عنوان مثال، مالکی مال غیر منقول یا مال منقول قابل دوام را وقف می کند تا فرزندان او از منافع مال بهره ببرند که این عمل را وقف خاص گویند.
از یک جهت دیگر، وقف را به انتفاع و منفعت تقسیم می کنند. به عنوان مثال اگر مالکی زمین خود را وقف کرد تا در آن مدرسه بسازند یا خانه خود را برای احداث حسینیه وقف نمود این عمل را وقف انتفاع گویند. اما اگر مالکی چند باب مغازه یا باغ یا ساختمان را وقف نمود تادرآمد آن را متولی وصول کند و برای کمک به ایتام یا روضه خوانی یا درمان بیماران هزینه نماید این اقدام را وقف منفعت می نامند.
در مقررات اوقاف، آن دسته از موقوفاتی که توسط متولیان اداره می شود غیر متصرفی و موقوفاتی که ادارات اوقاف به قائم مقامی متولی اداره می کنند را متصرفی می نامند. در برخی منابع انوع دیگری از تقسیم وقف را ذکر می کنند که ضرورتی به بیان آنها نیست و تنها باید بدانیم که اگر قصد واقف جهات عمومی و عام المنفعه بود، وقف عام است و اگر برای فرزندان و فرزند زادگان باشد، وقف خاص تلقی می شود.

وقف در قرآن و سنت
هر چند در قرآن آیه ای که بصورت مستقیم با امر وقف مرتبط باشد، وجود ندارد، اما مواردی از اعمال صالح، مانند صدقه، قرضالحسنه، تعاون، انفاق، محبت و کمک به همنوعان ذکر شده و به نوعی با روح وقف سازگاری دارد که به برخی از آنها اشاره می شود:
1-آیاتی که انسان را به عمل صالح ترغیب و توصیه نموده و می دانیم وقف کردن نیز نوعی کار خیر و عملی خداپسندانه است.
2- آیه هایی که به تالیف قلوب و جلب محبت دیگران دلالت دارد و چون یکی از مصارف درآمدهای وقف در جهت تحکیم و تثبیت روح همبستگی و محبت بوده و در عین حال احسانی است عاری از منت، و اقدامی است که در بسیاری از موارد استفاده کننده از منافع وقف، واقف را ملاقات نکرده و چه بسا او را نمی شناسد، ولی از نتیجه لطف او بهرهمند می شود هر چند گروهی نیز در این رابطه به ثروت اندوزی روی می آورند که قرآن آنها را هم، مورد نکوهش قرار می دهد.
3 -آیاتی که مردم را به روح تعاون، احسان و برادری دعوت نموده است
4 - آیاتی که انسان را به شناخت خویشتن خود دعوت می نماید تا بدین وسیله، همواره درباره اعمال پایدار خود اندیشه کند و به سوی انفاق بشتابد.