رسول خدا را محمد امین خطاب می کردند، چرا که در کوران لجنزار جاهلیت همگان، او را به امانتداری و خوشرفتاری می شناختند. و با آغاز حرکت انقلابی رسول خدا در صدر اسلام کانون خانواده به معنای واقعی ظهور و بروز کرد.برای تبین بیشتر رهنمودهای حیات بخش رسول خدا(ص) در مورد نهاد خانواده گفتگو کرده ایم با دکتر محمد رضا شرفی، پژوهشگر علوم تربیتی و استاد دانشگاه که در پی می آید...
* آقای دکتر! پیامبر اکرم(ص) در جامعه بدوی پیش از اسلام، رفتاری متمایز با سایر مردم داشتند و این در حالی است که هنوز به رسالت مبعوث نشده بودند، تحلیل شما از این مساله چیست؟
** به نکته مهمی اشاره کردید چرا که در تاریخ صدر اسلام به این مساله تاکید شده است. نبی خدا از کودکی دارای صفات برجسته اخلاقی بودند و حتی در دوران نوجوانی و جوانی هم به محمد امین شهرت داشتند زیرا با وجود زندگی در محیط آلوده عربستان بازهم بی آلایش و پاک زندگی خود را ادامه دادند. راستگویی، خلق خوش، امانتداری و پاکی نیت ایشان بر همگان مشهود بود. ایشان در شرایط گناه آلود عصر جاهلیت به حقوق انسان ها در خانواده و جامعه توجه داشتند و همین مسایل بود که مردم عصر جاهلیت را با ایشان همراه کرد و با این که مردم هنوز چیزی از اسلام نمی دانستند، با این وجود کلام ایشان را پذیرفتند و به دین اسلام گرایش پیدا کردند. تربیت رسول خدا و سیره تربیتی ایشان در خانواده موجب گرایش بسیاری از مردم جامعه آن روز بود.
* رهنمودهای رسول خدا(ص) در خصوص شکل گیری خانواده مبتنی بر چه مسایلی است؟
** پیامبر عنصر تدین را مهمتر از همه گزینه ها برای خانواده ای که در حال شکل گیری است، می دانند چرا که اگر فردی مزین به این صفات باشد، در طول زندگی از برکات پایبندی به دین بهره مند می شود و مسایل دیگر او هم در جریان زندگی حل می شود.اما اگر دین داری اولویت آخر برای انتخاب همسر باشد، خانواده ای که تشکیل شده پس از مدتی با مشکلات و بحران های بزرگی روبرو خواهد شد. یکی از رهنمود های تربیتی رسول خدا این است که زن و مرد در خانواده باید به هم ابراز محبت و مودت کنند تا به این وسیله پایه های خانواده مستحکم و دل های آنها به هم نزدیک شود و حتی تاکید می کنند که اگر مرد به همسرش بگوید دوستت دارم این کلام تا عمق جان او نفوذ می کند و هرگز از قلب او خارج نمی شود. و بر اساسین رهنمود ها مهمترین بنیان الهی در زمین به عنوان کانون خانواده تشکیل می شود.در تعالیم رسول خدا اگر خانواده بنیان مستحکم داشته باشد، جامعه ای متعالی و سالم خواهیم داشت.
* زن به عنوان رکن مهم خانواده در دیدگاه پیامبر، چه جایگاهی دارد؟
** رسول خدا در عصر جاهلیت زندگی می کردند و زنان و دختران در آن دوره جایگاهی نداشتند، بیشتر دختران زنده به گور می شدند و از حقوق طبیعی انسانی محروم بودند. اما با ظهور اسلام پیامبر خدا زنان را از تاریکی های گور به روشنای زندگی حقیقی رهنمون شدند و بسیار بر رعایت حقوق زنان سفارش می کردند.رسول خدا در جایی می فرمایند: جبرییل آنقدر در مورد حقوق زنان به من سفارش کرد که من تصور می کردم که زنان را جز در صورتی که مرتکب خیانت آشکاری شوند، نمی توان طلاق داد."این بیانات پیامبر در جهت تحکیم بنیان خانواده مطرح شده و ایشان همواره زنان را رکن مهم خانواده معرفی کرده اند.
* پیامبر خدا در مورد حقوق متقابل زن و مرد در خانواده چه رهنمودهایی ارائه کرده اند؟
** رسول خدا بارها بر احترام به حقوق انسانی در خانواده به زنان و مردان، سفارش کرده اند و در کلام نورانی ایشان در نهج الفصاحه آمده است : زندگی ها ی مشترکی که قوام و دوام پیدا می کنند به دلیل این است که تمام حقوق زن و مرد در این خانواده ها در نظر گرفته می شود و در مقابل دیده می شود خانواده هایی که مشکلات ارتباطی دارند، توجهی به حقوق هم نداشته اند و چون طرفین حق خود را ضایع شده می بینند در گیر می شوند و در مقابل هم جبهه می گیرند.
* سیره عملی ایشان در خانواده چه درسهایی برای ما دارد؟
**سیره عملی پیامبر در خانواده، بسیار متعالی بود . تا آنجا که قرآن کریم در سوره احزاب ایشان را اسوه حسنه معرفی می کند. یعنی ایشان از نظر منش و خلق و خو، نمونه اعلای انسانی بودند و اما این سیره در خانواده ایشان چطور تبین می شود؟ پیامبر وقتی به منزل وارد می شدند از یک دختر نوجوان محجوب تر بودند.بسیار متین و مهربان بودند و هرگز کسی صدای ایشان را به بلندی نشنید. ایشان دستور نمی دادند، گذشت و فداکاری داشتند و حتی به غذای خاصی هم ابراز علاقه نمی کردند تا مبادا طبخ آن غذا برای همسران ایشان دشوار باشد. چنانکه یکی از خدمتگزاران منزل ایشان بود، نقل می کند که من 10 سال در منزل پیامبر بودم و یک بار ایشان به من نگفتند که چرا این کار را انجام دادی و چرا فلان کار را انجام ندادی. این سیره اخلاقی در کمتر کسی دیده شده و پیامبر نمونه کامل صفات انسانی بودند.حضرت بر احترام به والدین در خانواده بسیار تاکید داشتند و در جایی سه بار بر احترام و التزام مادر تاکید کردند و پس از آن یک بار فرمودند حرمت پدر را حفظ کنید.
* رسول مکرم در مرورد تربیت فرزند چه مواردی را متذکر شده اند؟
** ایشان سفارش موکد داشتند که فرزندان خود را بسیار ببوسید که در این مورد پاداش بسیاری خواهید داشت.ایشان هر روز دست نوازشگر خود را بر سر یک یک فرزندان خود می کشیدند و پس از آن از منزل خارج می شدند.تاکید داشتند که برای فرزندان خود نامی نیکو انتخاب کنید که در آینده برازنده آنها و موجب شادی و غرورشان باشد نه این که احساس خواری کنند.آن حضرت سفارش کرده اند که فرزندان خود را با ادب و احترام خطاب کنید که در جامعه آینده با احساس بزرگی حضور پیدا کنند.ایشان تاکید دارند که پدر و مادرباید با فرزندان خود دوست باشند تا فرزندان آنها را امین خود بدانند.
*آقای دکتر! برخی این روزها میان فرزندان دختر و پسر خود تفاوت قائل می شوند و این در حالی است که رسول خدا پیوسته بر مساوات میان فرزندان تاکید دارند، چه تحلیلی در این زمینه قابل طرح است؟
**به نکته خوبی اشاره کردید، چرا که رسول خدا بسیار سفارش کرده اند که میان فرزندان خود به عدالت، انصاف و مساوات رفتار کنید و حقوق دختر و پسر را مساوی هم حفظ کنید. اما ایشان وقتی به دختر می رسند برای او جایگاهی خاص قائل هستند که البته استثنایی است در قائده و شاید به این روایت بر می گردد. روزی یکی از یاران حضرت در حالی که بسیارپریشان بود به ایشان رسید، حضرت علت پریشانی او را جویا شدند که با ناراحتی گفت: صاحب دختر شده ام. پیامبر بسیار ناراحت می شوند و می فرمایند: دختران 5 خصلت دارند که در پسران نیست، دختران موجب برکت خانواده اند، آنها موجب انس و الفت پدر و مادر می شوند، دختران لطف و محبت بسیار دارند، آنها برای خدمت به پدر و مادر همیشه آماده اند و دختران به زیبایی توجه ویژه دارند. ایشان در عین عدالت محوری در تربیت فرزند، به نکات ویژه ای تاکید دارند و آن هم در نظر گرفتن ظرافتها و آسیب پذیری دختران نسبت به پسران است. از این جهت که کانون خانواده گرم و مستحکم بماند.
* برای کاربردی کردن رهنمودهای تربیتی رسول خدا(ص) آن هم در این عصر سردی عواطف خانوادگی چه باید کرد؟
** باز هم نکته مهمی را انتخاب کردید چرا که در شرایط حاضر مشغله ها و روزمرگی ها خانواده ها را از هم دور کرده است و این مساله اگر ادامه پیدا کند، در اینده دیگر نامی از نهاد خانواده نخواهد ماند.به عقیده من وقتی خانواده ای در حال شکل گیری است، زن و شوهر آینده باید حقوق خانواده ، همسر و زندگی مشرک را بشناسند و رهنومدهای رسول خدا را در زندگی خود جاری کنند، چرا که هر خانواده ای که شکل می گیرد نسل های جدیدی متولد می شوند و اگر این خانواده با رهاورد اسلام و بیانات پیامبر خدا شکل بگیرد نسلی پویا و دین دار و سرشار از عواطف انسانی و روحی خواهیم داشت.تاکید می کنم که نهاد های آموزشی مثل مدارس و دانشگاه ها باید در کنار خانواده ها، اصول مهرورزی و ارتباط عالی زندگی را به دختران و پسران جوان آموزش بدهند و در این زمینه برنامه ریزی منسجم داشته باشند.