«احمد» را در عهدین بشارت به آمدنش داده بودند و پیروان ادیان ابراهیمی چشم انتظار ظهور خاتم انبیاء بودند تا راه بشر را به کهکشان رستگاری متصل سازد. «محمد» که آمد طاق های ظلم و بیداد بشری فرو ریخت، آتش شیطان به خاموشی گرایید و بتهای سرکشی بشر فرو افتاد تا خداوند فریاد یگانگی اش را از آغازین نوای «امین» الهی برای بشریت همه تاریخ بسراید... و «محمد» پا به عرصه گیتی گذاشت و جهان منتظرش را به شکوفه باران دانایی دعوت کرد...
میلاد حضرت ختمی مرتبت؛ محمد مصطفی (ص) بهانه ای است زیبا، برای دانستن درباره مردی که وجودش معجزه خلقت است و بهانه بودن ما.
نوشتن برای رسول خاتم(ص) در گستره تاریخ اسلام سنتی بود که بزرگان بسیاری را بر گرد شمع آفرینش جمع کرد. سیره ابن هشام و سیره ابن اسحاق و ... نمونه هایی از کتبی است که درباره زندگی پیامبراعظم(ص) به رشته تحریر در آمده است. یکی از غنی ترین کتبی که تا کنون درباره زندگی پیامبر به رشته تحریر در آمده،«الصحیح من سیرة النبی الاعظم» است که توسط علامه سید جعفر مرتضی العاملی؛ اندیشمند شیعه لبنانی به رشته تحریر در آمده است. او که صاحب دو دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، یک دوره کتاب سال حوزه، چهره برگزیده فرهنگ رضوی و کتاب سال ولایت است، در گفتگوی پیش رو زوایای نوینی از زندگی پیامبر مهر و رحمت را به تصویر کشیده است. همراه ما باشید.
*دعوت تمدن ساز
فرهنگ مجموعه ای از ارزشها، عادات، رفتار و سنت های هر قوم است و به همین نسبت در عصر بعثت پیامبر (ص) نیز فرهنگ هایی که بهتر است از آنها به عنوان خرده فرهنگ یاد کنیم، وجود داشتند.
این فرهنگ ها گر چه بعضاً باقی مانده فرهنگ ادیان الهی و ابراهیمی بودند اما با ضد ارزشهای موجود در جامعه و فرهنگ اقوام و ملل مختلف آغشته شده بود و به عبارت دیگر آن فرهنگ ها مد نظر انسان ها بود. در واقع مقاصد، تمایلات و ایده های برخاسته از ارزشهای آن جوامع زیر بنای فرهنگ های آن ملل را تشکیل می داد. حال آنکه این تمایلات گاه مربوط به مسایل متافیزیکی و ماورایی است و گاه به مسایل نفسانی بر می گردد. علامه سید جعفر مرتضی العاملی با بیان اینکه فرهنگ در دوران قبل از اسلام ناشی از تفکر و خواست های مادی بشر بود البته شاید بقایا و شمه ای از ارزشهای ادیان الهی و ابراهیمی در آن یافت می شد. اینگونه بود که تشخیص حق از باطل در این فرهنگ ها برای مردم بسیار سخت و بعضاً ناممکن شده بود؛ مطمئناً این نوع فرهنگ ها به نفع بشر نخواهد بود بلکه به نفع مستکبرین و حکام جور می باشد، چرا که در لوای این فرهنگها منافع خودشان را تأمین می کنند. بنابراین با وجود این فرهنگ ها، جنگها و ستم های فراوانی در حق توده مردم روا می شد، بنابراین وقتی فرهنگی ابزار حکام جور و مستکبرین واقع شود به ضرر مردم جامعه تمام می شود، اما فرهنگ های الهی دارای خصوصیاتی است به نفع مردم و همه طبقات جامعه. فرهنگ های الهی و بخصوص فرهنگ اسلامی قصد تحمیل اهداف نظام ارزشها و نظام دینی خود را ندارند، چرا که اگر مفاهیم ارزشمند این نظام های فرهنگی به نحو شایسته به مردم منتقل شود، ارزشها از ضد ارزشها شناسایی می شود و نظام های برتر فرهنگی جای خود را به خرده فرهنگ های التقاطی خواهند داد.
وی در تبیین زمینه های شکل گیری فرهنگ اسلامی ابراز می دارد: فرهنگ اسلام در قالب یک نظام هماهنگ با فطرت وارد میدان شد، آن هم در زمانی که آن فرهنگهای باطل بر زندگی مردم سایه افکنده بودند. این فرهنگ الهی برخاسته از وحی دو مؤلفه بسیار مهم وجود داشت؛ یکی همان هماهنگی با فطرت بود که عرض کردم و دیگری همسویی با عقل. مسلم است که این نوع فرهنگ ها اثرات بسیار مطلوبی بر رفتار و کردار و زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد.فرهنگ اسلامی چون دارای این دو مؤلفه مهم فطرت و عقل بود، توانست جامعه بشری را راهنمایی و هدایت کند. البته برخی مسایل وجود دارد که درک آن برای عقل ممکن نیست و فطرت نیز به آن دسترسی ندارد، لذا به وحی نیاز پیدا می کند که رفتار انسان در زندگی، مطابق واقعیت ها، حقایق و قوانین حاکم بر جهان باشد که توسط پروردگار به ودیعه گذاشته شده است. نویسنده الصحیح من سیرة النبی الاعظم با بیان اینکه برخی مسایل وجود دارد که از سنخ فطرت یا عقل نیست بلکه فراتر از آن است، بنابراین به هدایت های ویژه نیازمند است اظهار می دارد: پیامبران با هدف اینکه انسان جایگاه واقعی خودش را بشناسد و به آن دست یابد و هویت خود را باز یابد، براساس متن وحی پروردگار به فرهنگ سازی جوامع پرداختند. همانگونه که عرض کردم هدایت بشر یا از طریق فطرت ممکن است یا احکام عقلی و یا وحی. این سه مرحله در رسیدن انسان به واقعیت های انسانی خودش به او بسیار کمک می کند. بنابراین فرهنگ به معنای جعل ارزشها براساس هواهای نفس، احساسات بشر و تمایلات انسانی نیست، بلکه فرهنگ اسلام براساس واقعیت ها و حقایق موجود شکل گرفت و ادامه یافت. براساس همان اصلی که خدمتتان عرض کردم، پیامبر(ص) نیز به هدایت بشر همت گماشتند و زمینه ظهور و بروز فرهنگی برخاسته از متن حقایق و خواسته های الهی بشر را ایجاد نمودند تا بشریت با یکدیگر در رسیدن به سعادت همراه شوند. بنابراین ما نمی توانیم اصل و ارکان فرهنگ اسلامی را با فرهنگ هایی که برخاسته از خواسته های نفسانی انسان است، با یکدیگر مقایسه کنیم.
مدیر مرکز الدراسة الاسلامیه بیروت با تاکید برعقلانی و فطری بودن فرهنگ اسلامی تصریح می کند: اسلام گسترش یافت چون در کلیه احکام زندگی اسلام ریشه های فطری و عقلی و الهی نهفته بود و به این نیازهای روحی، روانی و مادی و معنوی او پاسخ گفت. بشر چه در عصر بعثت و چه پس از آن تشنه حقایقی بود که از زبان وحی بیان می شد و چون این دستورها و راهنمایی های هدایتگرانه براساس همان سه محور اصلی زندگی بشر بود توانست چه در عصر بعثت و چه پس از آن و حتی اکنون که 14 قرن از بیان آن ها گذشته است، پاسخ دهد. وی می گوید: کسانی که منافع مادی خود را در خطر می دیدند، با این حرکت انقلابی پیامبر (ص) که تحول روحی عظیمی را در بسیاری از افراد به وجود آورد، مخالفت نمودند و سنگ اندازیهای زیادی هم داشتند، ممانعت های بسیاری را مرتکب شدند و حتی به فرهنگ سازی انفعالی در برابر فرهنگ ناب اسلام پرداختند، چون انسانهایی که به کنه وجودی خودشان پی برده بودند دیگر در مقابل آن تحقیرها که منافی با شخصیت انسانی شان بود ایستادگی می کردند. بنابراین بیشترین کسانی که به اسلام پناه آورده بودند و در سایه اسلام شخصیت یافته بودند، رنج کشیدگان و مظلومین سابق جامعه بودند، چرا که ساخت زندگی براساس نیازها، آرزوها و با اختیار و انتخاب خود، آرزوی هر انسانی است. بنابراین ما می بینیم که بیشترین کسانیکه علیه پیامبران واکنش داشتند و قیام کردند، بزرگان اقوام بودند و بیشترین پاسخ دهندگان به دعوت انبیا، بردگان و ضعیفان جامعه بوده اند. بنابراین، اگر دعوت انبیا مورد قبول این طیف از جامعه قرار می گرفت، امری منطقی و طبیعی بود.
وی می افزاید: انتخاب وزیر و کاردار همسو با سیره نبوی خطا در ولایتمداری و مصلحت خواهی برای پیروان آن پیامبر را کاهش و حتی به صفر می رساند و شبهات احتمالی را از بین می برد. بنابراین بهترین ابزار برای تحقق اهداف پیامبران در همین نکته نهفته است، یعنی انتخاب وصی، وزیر و جانشین اصلح، اطمینان و اعتماد به وزیر و داشتن ایمان به عملکرد کسی که بر مبنای آنچه گفته شد انتخاب شده است هر چند نقش نظارت بر عملکرد وزرا نیز باید پررنگتر از آنچه بیان شد مدنظر قرار گیرد. وی می افزاید: پیامبر اکرم (ص) چون سایر انبیای الهی بشر را به سمت خودشناسی و سپس خودسازی تشویق می کردند و روح هر انسانی خواستار استقلال در انتخاب و اختیار در گزینش نوع زندگی است، اما این استقلال و اختیار به معنای کنارگیری از هدایت های پیامبر (ص) نبوده و نیست. ابزار مهم دیگری که پیامبران و بویژه پیامبر (ص) در ایجاد این تغییر از آن بهره جستند، استفاده از وزیران، مدیران و کارگزاران لایق است.
*پیامبر مهربانی
پیامبر خاتم، را پیامبر اخلاق و مهر و رحمت می دانیم چرا که خداوند او را برای اتمام مکارم اخلاق مبعوث نمود. حضرت رسول خدا نیز محبت و رافت را ابزاری برای دعوت به شریعت اسلام مورد استفاده قرار داد چنانچه هنوز هم وقتی از خصایص نبی(ص) سخن به میان می آید، دلهای مظلومین می لرزد و اشک بر گونه ترک خورده عدالت می غلطد. علامه سید جعفر مرتضی العاملی در این رابطه می گوید: این ویژگی هر انسانی است که نسبت به محبت خالصانه و رأفت پدرانه یک سرپرست کرنش نشان می دهد. پیامبر (ص) با استفاده از خصلت و خلق نیکوی خویش، آنچه را در لوای دستورهای الهی مد نظر داشتند به دیگران منتقل نمودند و آن مسایل و مطالب در ذهن مخاطبین ثبت و تثبیت شد، مگر آنهایی که دلهایی بیمار داشتند.
*دستاوردهای جامعه مدنی نبوی
گام اول را پیامبر خاتم در ساختن جامعه مدنی نبوی برداشت و فرهنگ و تمدنی متعالی را پی ریزی نمود و بشر گرفتار در منجلاب انحرافات اعتقادی و اخلاقی را بر گرد تمدنی نوپا اما متعالی گرد هم آورد. اما بی گمان برای گسترش آنچه رسول اعظم(ص) در برنامه هدایتی خویش گنجانده بود باید از ابزار قدرت برای پیشبرد اهداف خود بهره می جست بنابراین در ماجرای هجرت از مکه به مدینه گام دوم را برای استقرار حکومت اسلامی در مدینة النبی برداشت و اولین حکومت را در جهان اسلام پایه گذاری کرد.
علامه سید جعفرمرتضی، در این رابطه معتقد است: هجرت پیامبر(ص)، اساسی ترین اقدام در جهت شکل گیری امت اسلام و شکل گیری حکومت اسلامی است. اما قبل از پرداختن به دستاوردهای مدنی این اقدام مهم پیامبر(ص)، باید نگاهی به گذشته داشته باشیم.
رسول خدا(ص) و اصحابش در مدت 13 سال اقامت در مکه، از سخت ترین شکنجه های کفار مکه بی نصیب نماندند و ماندن ایشان در مکه، دیگر فایده ای نداشت و نتیجه ای که باید، گرفته شده بود و حتی چه بسا ماندن ایشان اثرهای منفی و نامطلوبی در برداشت؛ بنابراین هجرت از مکه و استقرار در مکانی دیگر برای حفظ دستاوردهای تبلیغ رسالت پیامبر(ص) لازم بود تا بتوانند در پوشش آن هجرت، آغازگر حرکتی جدید در راه اسلام باشند. نتیجه دیگری که هجرت به مدینه برای مسلمانان در برداشت، ایجاد احساس امنیت روانی در بین مسلمانان بود و این احساس خوشایند زمینه برنامه ریزی و طراحی جامعه اسلامی را برای ایشان فراهم ساخت. پایه ریزی یک «تمدن جهانی» با وجود فشارهای روحی امکان پذیر نبود و هجرت به مدینه، این زمینه را ایجاد کرد. دستاورد دیگر هجرت پیامبر(ص) به مدینه، طرح ریزی یک جامعه مدنی بر اساس یک طرح الهی یعنی دین بود. اختلافها و سلیقه های قبیله ای، بزرگترین مشکل آن زمان بود که پیامبر(ص) باید آن را رفع می کردند، تا بتوانند امت اسلام را پایه ریزی کنند. زندگی در مدینه، برای مسلمانان این فرصت را به وجود آورد تا درباره نحوه ارتباطات، تجارت، مسایل نظامی و... به یک نظام مندی جامع دست یابند، که این امر به انسجام درونی امت اسلام کمک بسیاری می کرد.
وی می افزاید: از طرف دیگر، قبایل غیر مسلمان اطراف مدینه هم خواستار عقد پیمان با پیامبر(ص) و امت اسلام بودند. لذا ما علاوه بر اتحاد در درون مرزهای اسلام، شاهد روابط دور از تشنج با بیرون مرزهای اسلام هم هستیم که این خود امنیت و آسایش فراوانی برای جامعه اسلامی آن روز فراهم می ساخت. شکل گیری یک جامعه و پایه ریزی تمدنی که باید حصر زمان و مکان را بشکند و هویت و ماهیتی جهانی یابد، مستلزم رفع اختلافهای درونی بود؛ لذا پیامبر(ص) در اولین اقدامهای خود اختلافهای بین یاران خود اعم از انصار و مهاجر (یعنی دو قبیله اوس و خزرج) را برطرف می کردند، لذا ایشان در ابتکاری ماندگار، مسأله عقد اخوت بین آنان را مطرح ساختند. برای ساختن یک جامعه باید به حذف موانع پرداخته می شد که اولین و مؤثرترین گام در این مسیر، رفع اختلافهای موجود بود.
*بالاتر ازعدالت
این اندیشمند شیعی در ادامه تصریح می کند: یکی از اصولی که در حکومت پیامبر مورد توجه قرار گرفت اصل حاکمیت حق و عدالت است. پیامبر در سیره سیاسی خویش ثابت کرد که برای خروج از بسیاری خط قرمزها، نیازمند رعایت حق و پذیرش حاکمیت عدالت در روابط فردی و اجتماعی هستیم.
وی ادامه می دهد: حاکمیت حق در مقام نظر و تئوری قابل قبول است، اما در مقام عمل گاهی اوقات با مشکلاتی مواجه می شود. اسلام، خواهان تعالی انسانها در همه مراتب است. پذیرش حق و تن دادن به عدل یکی از مراتبی است که مسلمان باید طی کند، اما عدالت همیشه مطلوب شریعت ما نیست؛ گاهی اوقات مطلوب بالاتر از عدل و حق است. مثلاً زمانی که مسأله جهاد و دفاع از مسلمانان و مرزهای اسلامی مطرح است، آن چیزی که حاکمیت دارد، عدالت و حق نیست بلکه مرتبه ای بالاتر از آن باید در نظر گرفته شود، که اگر غیر از این باشد، جهاد و دفاع در مراحل اولیه متوقف می شود؛ چرا که شخص می گوید: چرا من کشته شوم و دیگری نه؟ خداوند هم در آیه شریفه می فرماید: «مؤمنان کسانی هستند که از جان خودشان گذشتند.» و گذشتن از جان امری فراتر از تن دادن و پذیرش حق و عدالت است. آنچه در تفسیر این آیه تجلی پیدا می کند، «ایثار» است. این همان اصلی است که پیامبر(ص) در پیمان برادری، به دنبال آن بودند. وقتی جامعه ای به این مرحله برسد که افراد برای حفظ اصول و مبانی دین، ایثار علی النفس داشته باشند، عدالت معنا ندارد. اسلام حق و عدالت را کد عبور از مرزهای خطر گذاشته و ایثار را درجه تعالی انسانها.
*مدیریت نوین در عصر کهن
وی با اشاره به شیوه های مدیریتی پیامبر در مدینه اظهار می دارد: ایجاد امنیت در همه ابعاد آن، اصل مهمی است که پیامبر(ص) در برنامه ریزیهایشان به آن توجه وافر دارند. مسأله دیگر، نظام مند ساختن اصول حاکم بر جامعه است؛ یعنی تشکیل یک جامعه قانونمند، منظم و منسجم که بی نظمی و پراکندگی و تداخل امور در آن وجود ندارد و یا به حداقل رسیده است. پیامبر(ص) برای تحقق این امر به اقدامهای مهمی دست زدند که قابل توجه است و نشان از تدبیر در رهبری از ناحیه ایشان است.
توجه ایشان به مسأله اقتصاد و تجارت قابل تأمل است، زیرا اقتصاد بدنه اجرایی هر جامعه و حکومت است.تشکیل کاروانهای تجاری، نمونه ای از این ادعاست. پیامبر اعظم(ص) حتی در حکومت خویش به مسأله حفظ محیط زیست توجه دارند، به گونه ای که در تاریخ آمده است، به پیامبر(ص) خبر رسید عده ای در منطقه ای به شکار پرندگان دست زده اند و ممکن است از تعداد آنها کم شود، و ایشان دستور به توقف شکار پرندگان آن منطقه دادند. ثبت دیوان داد و ستدهای اقتصادی، اطلاع رسانی دقیق و ثبت بیماران و اموات و قراردادن قوانین موضوعه ای برای هر یک از این اتفاقها، از دیگر اقدامهای پیامبر(ص) در تشکیل جامعه ای متمدن در آن ایام است. اقدام قابل توجه دیگری که در آن روزها صورت گرفت، آمارگیری از کلیه شهروندان مسلمان و ثبت و ضبط اتفاقهای ممکن، توسط کفیل هر جمعیتی بود. در واقع، یک سیستم اطلاعاتی دقیق و رده بندی شده، به لحاظ امنیتی هم قابل توجه است.
تأسیس «دارالافود» یا مهمان سرا، برای میهمانان حکومتی، تعیین نویسندگان و کاتبان کلام وحی، تعیین مرکزی برای ثبت اموال مردم، در نظر گرفتن سیاستهای زراعتی و... از اقدامهای پیامبر اعظم(ص) در مدینه و در بدو تشکیل حکومت بود. تمام آنچه در جامعه آن روز اتفاق افتاد، پس از هجرت پیامبر(ص) به مدینه است. در مکه کسی به فکر تشکیل حکومت نبود، چه برسد به تعیین قانون و برنامه و ارایه طرح. اینها همه از ثمرات حکومت پیامبر است. وی مبارزه با منافقین و یهودیان، رعایت حقوق اقلیت در جامعه، وجود آزادی بیان وفکر در جامعه، تعیین اساسنامه سیاست خارجی، تعیین اصول جهاد و دفاع و... را از دیگر برنامه های پیامبر در حکومت عنوان کرد. علامه العاملی در خاتمه با تاکید بر تاسی از سیره حکومتی پیامبردر جهان اسلام علت موفقیت نبی خاتم را تمسک به اخاق در همه عرصه های زندگی عنوان کرده و می گوید: باید پیامبر را مظهر همه حسنات و مکارم در همه عرصه ها دانست و عرصه اخلاق را بسیار فراتر از خصوصیات فردی ایشان تصور کرد، در غیر این صورت این تفکر درباره پیامبر اصل دعوت ایشان و هدف شریعت جهانی پیامبر را خدشه دار می سازد. دین ما دین جهانی و پیامبر ما برای همه انسانها و با هدف سعادت جهانی آمده است.