تاریخ گواهی میدهد، عصر امام هشتم(علیه السلام) دوران شگفت انگیزی را در عرصه تمدن اسلامی در صفحات تاریخ به یادگار گذاشت و آن حضرت از فرصت حضور در ایران برای توسعه علوم در سراسر سرزمینهای اسلامی و صدور این علوم به بلاد دیگر استفاده کردند و حتی مناظرههای مکرر ایشان با سران سایر ادیان به نوعی درس و بحث علمی بود. برای واکاوی و تحلیل جایگاه علم در رهنمودهای رضوی گفت و گو کرده ایم با دکتر سید محسن میرباقری، استاد دانشگاه و کارشناس معارف اسلامی که در ادامه میخوانید.
جناب استاد میرباقری! امام رضا (علیه السلام) در دوران حضور در ایران برای توسعه دانش و علوم از چه تدابیری بهره بردند؟
همان طور که میدانید، امام رضا (علیه السلام) در سالهای آخر عمر شریف خویش به اجبار مأمون، راهی سفر به ایران شدند، آن حضرت برای تبیین اهداف خودشان در مسیر تبلیغ اسلام و تشیع، از همان شرایط حضور در ایران به عنوان ظرفیتی عظیم استفاده کردند و ایران را به عنوان مهد علوم و دانشهای گوناگون پیش روی سایر سرزمینها قرار دادند. یکی از ظرفیتهای مهم این دوران، شکل گیری نهضت ترجمه بود که سبب شد دانشمندان مسلمان آثار علمی مردم سایر سرزمینها را ترجمه کرده و مورد استفاده قرار دهند و در مقابل نیز آثار علمی مسلمانان نیز به زبانهای دیگر ترجمه شد و در اختیار اندیشمندان دیگر سرزمینها قرار گرفت.
نکته دیگر مناظرات علمی بود و اگر چه مأمون از این شرایط برای تهدید و کوچک کردن امام هشتم(علیه السلام) استفاده کرد، اما توطئه وی با تدابیر حضرت خنثی شد و ایشان از فضای مناظرات به عنوان فرصت بهره بردند و تعالیم دینی را به سران ادیان دیگر عرضه کردند.
به مناظرات حضرت اشاره کردید، این مناظرات چه تأثیری در توسعه علوم اسلامی ایفا کردند؟
همان طور که میدانید، عصر امام رضا (علیه السلام) از یک موقعیت حساس برخوردار بود، زیرا عوامل انحراف فکری به اوج خود رسیده بودند و این انحرافها که بیشتر از ورود اندیشههای غیر تصفیه شده بیگانه به جامعه اسلامی و نیز آزادی افسار گسیخته که از سوی دستگاه عباسی در استقبال از اندیشهها داده شد، سرچشمه میگرفت، امام رضا (علیه السلام) را بر آن داشت تا به عنوان حافظ دین خدا و نجات مسلمانان از شرک و الحاد، دست به اقدامهایی بزنند، انجام جلسات مناظره با سران این افکار الحادی، فرصتی برای مبارزه فرهنگی با این افکار انحرافی بود .
اما در روایات از مقام علمی حضرت یاد شده است، ایشان در چه شرایطی مسیر تبیین اهداف دین را تبیین کردند؟
به نکته خوبی اشاره کردید، وجود مقدس امام رضا(علیه السلام) همواره تبلیغ و احیای دین، توجه خاص به علم و دانش و تشویق و ترغیب مسلمانان به فراگیری علم در عرصههای گوناگون آن را مورد تأکید قرار میدادند و جالب است بدانید در باب مقام علمی ایشان از اباصلت روایت شده است: «هیچ کسی را داناتر از حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) ندیدم، هیچ عالمی را ندیدم، مگر اینکه مانند من بر این مطلب (اعلمیت او) شهادت داد.
مأمون مجالسی برای آن حضرت تشکیل داد که در آنها گروهی از علمای ادیان و فقهای شریعت و متکلمان را به منظور مناظره علمی با امام و به زعم خود تخریب شخصیت علمی آن حضرت جمع کرد، اما آن حضرت به علم الهی بر همه آنها غلبه کرد تا آنجا که کسی از آنها نماند، مگر اینکه به فضل والای آن حضرت و قصور خویش اعتراف کرد.»
امام رضا (علیه السلام) به زبانهای گوناگون آشنا بودند و همین مسأله سبب توفیق حضرت در برابر سران سایر ادیان الهی از سایر سرزمینهای غیر اسلامی بود. چنانکه طبرسی(ره) در باب آشنایی آن حضرت (علیه السلام) به همه زبانها، نقل کرده است: «امام رضا (علیه السلام) با هر قومی و نژادی از مردم با زبان خود آنها سخن میگفت و فصیح تر و داناتر از خود آنها، به زبانشان صحبت میکرد.»
در تاریخ به آثار علمی امام رضا (علیه السلام) اشاره شده است، این آثار چه محورهایی داشتند؟
امام رضا (علیه السلام) در عصر خویش شرایط بهتری برای توسعه علوم و تألیف آثار علمی داشتند. آثار آن حضرت بیشتر در حوزههای گوناگون علمی، معارف اسلامی، طرح مباحث گوناگونی همچون توحید و تبیین سایر اصول موضوعه دینی، بحث فقه و فلسفه احکام و نیز طرح مباحث متعلق به پیدایش عالم و زمین، امور مربوط به علم طب، نجوم و سایر رشتههای علوم طبیعی بود که همه این تألیفات نشان از اتصال ایشان به علم الهی دارد.
نکته جالب اینکه امام هشتم (علیه السلام) تسلط عجیب و خارق العاده ای به علم پزشکی و حتی به زبان امروزی میکروبیولوژی داشتند و در آن دوران برنامههای بهداشتی ویژه ای را برای مردم پیاده میکردند.
صحیفه الرضا شامل احادیثی است از ایشان و اجدادشان، طب الرضا یا رساله ذهبیه که به درخواست مأمون در حوزه علوم پزشکی و بهداشت عمومی است. این رساله به دلیل دارا بودن نکات عمیق علمی به «رساله ذهبیه» مشهور شد.
رساله ذهبیه در چه شرایطی توسط امام رضا (علیه السلام) تألیف شد؟
امام رضا (علیه السلام) این رساله را در حدود 201 هجری قمری برای مأمون نوشتند و در آن زمان دانش پزشکی، به صورت علمی مطرح نبود، میکروبها کشف نشده بودند و کسی درباره ویتامینها آگاهی نداشت، اما امام رضا (علیه السلام) با بیان این نکات علمی در رساله ذهبیه، اندیشمندان را به تکاپو و تحقیق در مسایل علمی واداشتند.
چه علوم دیگری در حوزههای درسی ثامن الحجج (علیه السلام) مورد توجه قرار داشت؟
از آنجا که نگاه حضرت رضا (علیه السلام) به توسعه علوم و دانش همه جانبه بود، ایشان در حوزههای درسی خویش، بحثهای کلامی، الهیات، امام شناسی، ادیان شناسی و بررسی کتابهای آسمانی دیگر را با جدیت دنبال میکردند.
اما دین و توسعه علم در سیره عملی هشتمین پیشوای شیعه چه جایگاهی داشت؟
بر اساس آنچه از بررسی دوران امام رضا (علیه السلام) درباره توسعه علوم به دست میآید، دین و علم عضو یک پیکره هستند و هیچ تعارضی میان علم و دین نیست، چنانکه حضرت این مسأله مهم را با تربیت شاگردان و اندیشمندانی چون فضل بن شاذان، حماد بن عیسی، اشعری قمی، سعدبن سعد، ریان بن صلت و ... بخوبی تبیین کردند و هر کدام از این شاگردان نیز اهداف اسلام و تشیع را گسترش دادند.
نظر شما