جیران تجریشی «فروغ السلطنه»
جیران تجریشی، دخترکی که در گروه نوازندگان و خوانندگان حرم مهد علیا مادرشاه بود، خیلی زود توجه عمیق ناصرالدین شاه را به خود جلب کرد. این دختر چنان بر قلب و روح شاه نفوذ یافت که توانست حتی در امور کشوری دخالت کند. جیران که به «فروغ السلطنه» ملقب شده بود، حتی موفق شد رسم و سنت کهن درباری ایران را که مقرر می داشت ولیعهد از مادری «اصیل و بزرگزاده» برگزیده شود، بشکند و شاه و مجموعه ی دربار را وادارد تا فرزند او، امیرقاسم خان را بر ولیعهدی برگزینند. فرزند دیگر او به امیر توپخانه ملقب و منصوب شده بود. متأسفانه آن دو فرزند در همان سنین کودکی درگذشتند. به گفته ی دکتر طلوزان، هر دو به علت مسمومیت درگذشتند. جیران و چگونگی ازدواج او با شاه سال ها موضوع گفتگوهای مردم بود. دکتر بروگش از قول منشی و میرزایِ ایرانیِ سفارت پروس (آلمان) می گوید که شاه در ماه محرم، جبران را صیغه کرد. خود او نیز نقل می کند که جیران حتی سواد خواندن و نوشتن نداشت.
فروغ السلطنه در شباب زندگی و اوج محبوبیت خود درگذشت و ناصرالدین شاه این عشق دوران جوانی خود را تا پایان عمر فراموش نکرد. جیران را در حرم حضرت عبدالعظیم به خاک سپردند. مشهور است هنگامی که تیر میرزا رضای کرمانی در قلب شاه فرو رفت، او نالان و آه کشان کوشید خود را به قبر جیران برساند.

زبیده گروسی «امینه اقدس»
از دیگر زنان پرنفوذ دربار، که از میان دهقانان و روستانشینان برخاسته بود، زنی بود به نام «زبیده خانم گروسی. او عمه ملیجک و عزیز السلطان» بود و در آغاز کار- به روایت تاج السلطنه، «خدمتگزار بوده است پیش جیران… پس از مرگ جیران، دَدِهِ گربه (ببری خان) می شود و پس از مرگ و مفقود شدن گربه، برادرزاده ای او که هم بازی گربه بوده است، پیش حضرت سلطان تقربی یافته، کم کم به واسطه آن برادرزاده، این کنیز ترقی کرده و به مقامات عالیه می رسد».
و به نوشته امین الدوله: «رئیس قهوه خانه و متصدی خدمات شخصیه و مخصوص ناصرالدین شاه شد». برخی از رجال و درباریان در زبیده به چشم حسادت می نگریستند. امین الدوله از او به بدی یاد می کند. گویا او زنی فوق العاده دقیق بوده است. شاه صندوق خانه کوچک جواهرات خود را به زبیده سپرده بود و او را به همین سبب «امینه اقدس» لقب داده بود.
زبیده هم به تدریج چنان در شاه نفوذ کرد که جزو زنان سوگلی او شد و به قول تاج السلطنه «به مقامات عالیه و بزرگ رسید».
دوستعلی خان معیرالممالک می گوید: «در امانت و درستی زبانزد اهل اندرون سلطنتی بود. در اواخر عمر از دو دیده نابینا شد و شاه او را با بهرام خان خواجه و چند پرستار زن به وین فرستاد. چند تن از پزشکان مشهور آن عصر در علاجش کوشیدند ولی سودی نبخشید و پس از شش ماه همچنان نابینا به ایران بازگشت».
بانوی اول شاه، انیس دوله که تمام درباریان شخصیت او را ستوده اند، نیز «دختر نورمحمد، رعیت بیچاره ی بی بضاعتِ بی مایه ای بود». چگونگی برخورد او با شاه در منابع قاجار متفاوت گزارش شده است.
اعتمادالسلطنه نوشته است که «قرار بود او را به همسری پسر نبات خانم لَلِه شاه دربیاورند ولی چون گزارش به دربار افتاد، جیران خانم «فروغ السلطنه» سوگلی شاه او را خدمتکار خود کرد و کم کم طرف توجه شاه قرار گرفت تا در سال 1276 ﻫ. در سفر سلطانیه او را صیغه کرد».
تاج السلطنه او را «مادر روحانی خود» می نامد و می گوید «مرا اولاد خود خطاب می کرد و مهرِ مخصوصی نسبت به من داشت»، و در منزلت و مقام او در دربار و نزد شاه می افزاید: «تمام زن های سفراء خارجه به منزل او می پذیرفتند، در اعیاد و مواقع رسمی به حضور می رفتند… و تمام زنان وزرا و امرا به منزل او پذیرفته می شدند و تما عرایض اغلب به وسیله ی او در حضور سلطان عرض و قبول می شد».

انیس الدوله
دکتر فوریه طبیب مخصوص ناصرالدین شاه که انیس الدوله را دیدار کرده بود، او را چنین توصیف کرده است: «انیس الدوله خانمی است به سن نزدیک به پنجاه، قدری چاق با صورت گوشتالود و پهن، اما متناسب و با این قیافه پیش ایرانیان نمونه کامل زیبایی محسوب می شود. می گویند زنی خیرخواه و زیرک است».
یک مسافر ایتالیایی؛ خانم «کارلاسرنا» که در سال 1294 ﻫ. انیس الدوله را احتمالا در تکیه دولت ملاقات کرده است، در یادداشت های خود نوشته است:
«من افتخار این را داشتم که از سوی آن حضرت برای تماشای «تعزیه» در جایگاه مخصوص همسر سوگلی شاه که عنوان «ملکه ایران» را دارد، دعوت شوم... من از نزدیک توانستم زن سوگلی شاه را خوب تماشا کنم. انیس الدوله قیافه ی یک زن کامل و کدبانو را داشت. با آنکه از عمرش بیش از سی و شش سال نمی گذشت، ولی از داشتن اندام چاق و چله ای به خود می بالید».
نفوذ انیس الدوله به حدی بود که در اولین مسافرت ناصرالدین شاه به اروپا، از میان تمام زنان درباری، تنها او نامزد همراهی با شاه شد. (در مسکو انیس الدوله را به تهران بازگرداندند. ظاهر امر این بود که با توجه به موقعیت زنان در ایران، دشواری هایی در تشریفات رسمی پیش آمد که پیش بینی نشده بود.)
نوشته اند که وساطت او نزد شاه همواره مقبول واقع می شد. از نمونه یکی از این وساطت ها می توانیم به منش و دیدگاه اجتماعی انیس الدوله هم پی ببریم. به روایت مهدی بامداد: «در اواسط سال 1309 رکن الدوله با تقدیم پیشکشی مناسب استاندار فارس شد. چند ماه بعد از اعزام او، عده ای داوطلب شدند که برای این مقام، پیشکش بیشتری بدهند. رکن الدوله به انیس الدوله متوسل شد و او در نامه ی جالبی به شاه نوشت:
«شنیدم که حکومت شیراز را باز تغییر داده اید. والله خیلی تعجب است که بیچاره رکن الدوله هفت ماه است رفته، با آن همه خسارت. اگر برای پیشکش است از خود شاهزاده بگیرید تا خودش حاکم باشد. این طوری که پدر رعیت بیچاره درمی آید، حاکم که از جیب خودش نمی دهد. دور از مروت است» و این گونه انیس الدوله توانست از عزل رکن الدوله تا حدودی جلوگیری کند و فشار را از رعیت بیچاره بردارد زیرا خود او روزی جزء همین رعیت بود و آن را فراموش نکرده بود.

منابع:
1. امین الدوله، میرزا علی خان، خاطرات سیاسی امین الدوله، به کوشش حافظ فرمائیان، شرکت کتاب های ایران، 1341.
2. بروگش، هینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمه مهندس کردبچه، تهران: اطلاعات، 1368.
3. قاجار، تاج السلطنه، خاطرات تاج السلطنه، به کوشش منصوره اتحادیه، تهران: نشر تاریخ ایران، 1361.
4. سرنا، کارلا، آدم ها و آئین ها در ایران، ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران: کتابفروشی زوار، 1362.