وجود خانه های کاهگلی بی دوام و نامناسب در روستاهای ایران و آلونک ها و زاغه ها در حاشیه شهرها چهره عقب مانده جامعه روستایی و شهری ایران را به نمایش می گذاشت. از پایان جنگ جهانی دوم حرکتی برای ساختمان سازی و ایجاد واحدهای مسکونی جدید به وجود آمد که «در آن ها از مصالحی همچون آجر، تیرآهن و بتون استفاده می شد. تا سال 1335 واحدهای مسکونی جدید 44 درصد خانه های شهری را تشکیل می دادند و نسبت آن ها تا سال 1345 به 56 درصد افزایش یافته بود. طی ده سال بعد، یعنی تا سال 1355 عملاً می توان گفت که 70 درصد از واحدهای مسکونی شهری و 35 درصد از واحدهای مسکونی روستایی با مصالح و ابزارهای جدید ساخته می شد. در این بین سعی بر این است تحولات کمی و کیفی خانه سازی در سال های سلطنت محمدرضاشاه بررسی شود.
ریشه های مشکل مسکن
فرآیند فعالیت های ساختمانی دو بخش دولتی و خصوصی را در سال های سلطنت محمدرضاشاه که به ایجاد مشکل مسکن به صورت حادی منجر شد، می توان و باید از جوانب مختلف بررسی کرد. این اقدامات، بخش مسکن در ده سال آخر عمر سیاسی رژیم شاهنشاهی 1346-1356 تورمی ترین بخش از اقتصاد کشور بود و نکات منفی بسیاری داشت که در سطور ذیل به نمونه ای از این موارد اشاره می شود:
1. به طور کلی مسأله مسکن به شکل تفکیک ناپذیری با نوع مالکیت زمین پیوند دارد. علت اصلی مشکل مسکن به یکی از حادترین مشکلات اجتماعی جامعه تبدیل شده بود، سلطه سرمایه دولتی و سرمایه های خارجی و به طور کلی روابط سرمایه داری وابسته حاکم بوده است؛ به عبارت دیگر یکی از علل مشکلات اساسی مسکن را باید در حاکمیت بی چون و جرای سرمایه خارجی و سپس در خانواده پهلوی و وابستگان آنان جستجو کرد. طبق آماری که شاپور رواسانی از میزان سهام تنها خانواده پهلوی در صنعت ساختمان سازی تهیه کرده، کاملاً مشخص می شود که اولاً بورژوازی دلال با همبستگی صاحبان سرمایه خارجی فعالیت می کرده است. علاوه بر این خانواده پهلوی به عنوان قدرتمندترین خانواده سرمایه دار ایرانی در کنار خانواده های وابسته کنترل تمامی ابزارهای امور ساختمانی را در اختیار داشته است.
میزان سرمایه گذاری خانواده پهلوی در صنایع و شرکت های ساختمانی
نام شرکت میزان سهام/ میزان سرمایه ملاحظات/ سهامداران
سیمان فارس و خوزستان 7 میلیارد ریال بنیاد پهلوی اکثریت سهام را در اختیار داشت
ایرانیت جزو سهامداران خانواده فرمانفرماییان از دیگر سهامداران شرکت
سازمان عمران کیش 200 میلیون دلار بنیاد پهلوی سهامدار اصلی
گسترش شمال شهیاد 1000 میلیون ریال اشرف پهلوی کلیه سهام
سیمان آبیک اکثریت سهام بنیاد پهلوی
سیمان تهران اکثریت سهام بنیاد پهلوی
سازمان نوسازی و عمران اراضی غرب تهران کلیه سهام بنیاد پهلوی
عمران و آپارتمان سازی خوردین کلیه سهام بنیاد پهلوی
صنایع سیمان غرب جزو سهامداران بنیاد پهلوی
آجرجنوب اکثریت سهام محمودرضا پهلوی
ایجاد قطعات پیش ساخته ساختمانی
پارسوئد جزو سهامداران سازمان شاهنشاهی
گچ تهران جزو سهامداران بنیاد پهلوی و شهرام پهلوی نیا
پلاست ایران جزو سهامداران تولید لوازم ساختمانی/ بنیاد پهلوی
پرلیفاب جزو سهامداران بنیاد پهلوی
آهک چالوس جزو سهامداران اشرف پهلوی/ مهدی بوشهری
ساختمانی عمران تکلار کلیه سهام بنیاد پهلوی و دو شرکت یونانی و دانمارکی
عمرانی و شهرسازی شمیران نو سهامدار عمده بنیاد پهلوی
ساختمان اربیتا کلیه سهام بنیاد پهلوی
ساختمانی فرامین اکثریت سهام شهناز پهلوی
سازگار جزو سهامداران شهناز پهلوی
کوروش بنا جزو سهامداران شهناز پهلوی
ساختمانی و مهندسی مهرشهر اکثریت سهام شهباز پهلبد
مهندسی و ساختمانی ایرا کلیه سهام پهلبدها
ایرا- اسپی کاپاک کلیه سهام پهلبدها
سازمان ایران جزو سهامداران شهرام پهلوی نیا
تمیشان 40 درصد سهام غلامرضا پهلوی
اینداستریال هومز اینترناشنال کلیه سهام غلامرضا و منیژه پهلوی
مونتکس ایران کلیه سهام بنیاد پهلوی و یک شرکت آلمانی
آتی ساز جزو سهامداران بنیاد پهلوی
خانه سازی اسکان ایران کلیه سهام بنیاد پهلوی و شرکت امریکایی رینولدز کوتراکشن
لتمان کن سهامدار عمده بنیاد پهلوی
نوکار جزو سهامداران بنیاد پهلوی
سهامی مهندسی و نوسازی ایران مونیر کلیه سهام شهرام پهلوی نیا با مشارکت یک گروه فرانسوی
مهندسی و ساختمانی ایران نیهون کلیه سهام شهرام پهلوی نیا با مشارکت گروه ژاپنی
فیاتک اکثریت سهام شهرزاد پهلبد و یک شرکت ایتالیایی
کایدسمیتال اینترناشنال کلیه سهام شهرام پهلوی نیا با مشارکت یک گروه خارجی
ساختمانی گلزار سهامدار عمده بنیاد پهلوی
شهرسازی و ساختمانی فرح آباد اکثریت سهام محمودرضا پهلوی
خانه سازی الهیی اکثریت سهام شهرام پهلوی نیا
سارانکو کلیه سهام بنیاد اشرف پهلوی و یک شرکت خارجی
ساختمانی کلبه سهامدار عمده محمودرضا پهلوی
صاحبان انحصاری زمین با در اختیار داشتن زمین های وسیع و تثبیت مالکیت خود بر آن ها به سوداگری پرداخته و سودهای کلانی به دست می آوردند. همچنین تسلط سیاسی خانواده پهلوی و به طور کلی بورژوازی دلال ایرانی برنامه ریزان و مجریان کشور یکی دیگر از عوامل مهمی است که موضع منحصر به فرد آنان را در زمینه های مختلف اقتصادی و اجتماعی تثبیت و تضمین می کرد.
2. یکی دیگر از نارسایی ها و مشکلات عمده در بخش ساختمان، فقدان برنامه ریزی صحیح دولت بوده است. دولت به جای طرح و برنامه ریزی مسکن در چهارچوب برنامه جامع اقتصادی، اقدام به حل مشکل مسکن به طور مقطعی و نابرابر می کرد. این نابرابری را می توان بخصوص در نسبت اعتبارات اختصاص یافته برای روستاها و شهرها بخوبی مشاهده کرد. برنامه ریزان مملکت در بطن سیاست های کلان اقتصادی خود به جای در نظر گرفتن منافع اکثر مردم، به ترتیبی عمل می کردند که سهم بیشتری از درآمد ملی به شهرنشینان اختصاص یابد. طبیعی است که این سیاست با منافع شرکت های بزرگ ساختمانی و مجریان طرح های آپارتمان سازی شهری سازگاری داشت. علاوه بر این توزیع نادرست منابع، مصالح و تسهیلات در سطح کشور بر مشکلات مسکن می افزود.
3. سلطه بی چون و چرای سرمایه های خارجی و بورژوازی دلال بر کلیه اهرم های اساسی و تعیین کننده اقتصادی و برخورداری آن ها از وضعیت اقتصادی و سیاسی مسلط، زمینه های فعالیت تولیدی سرمایه های داخلی را به میزان فوق العاده ای محدود می کرد. در شرایط دلال گونه و غیر تولیدی حاکم، سرمایه های کوچک و متوسط داخلی برای ارائه فعالیت های خود چاره ای نداشتند، بجز اینکه به سوی فعالیت های غیرتولیدی و بویژه به سوی خرید و فروش زمین یا ساختمان سازی روی آورند؛ بدین ترتیب میلیاردها ریال سرمایه اقشار متوسط جامعه ایران از بخش تولیدی خارج و به شبکه پیچیده بورس بازی و تکاثرطلبی وارد می شد. اینگونه جهت گیری سرمایه های داخلی نشان دهنده تسلط انحصاری سرمایه های خارجی و نمایندگان بومی آن ها بر کلیه اهرم های اقتصادی و مالی کشور و تجلی تلاش آن ها در دور نگهداشتن سرمایه های داخلی از عرصه های تولیدی است. کنترل کنندگان اهرم های سیاسی و اقتصادی با ابزارهای مختلف بویژه از طریق بانک های متعلق به خود یا توسط مراکز مالی تحت کنترل خود، سلطه کامل خویش را بر سرمایه های داخلی اعمال می کردند و با ایجاد کانال های مالی گوناگون، از جمله وام مسکن، سپرده گذاری، پس انداز و غیره، این سرمایه ها را نیز در جهت منافع خود به کار می انداختند.
4. افزایش درآمد دولت از فروش نفت در سال های پس از 1352 و تمرکز مراکز اقتصادی، خدماتی و صنعتی در مناطق شهری، میلیون ها نفر روستایی را به سوی این مناطق روانه کرد که موجب ازدیاد متقاضیان واحدهای مسکونی شد و تقاضا برای زمین و مصالح ساختمانی را افزایش داد. این وضعیت موجب آپارتمان سازی و شهرک سازی در شهرهای بزرگ شد و غیرمترقبه نیست که در سال های 1352-1356 نیروی انسانی شاغل در بخش ساختمان بزرگترن رقم را تشکیل می داد. همچنین کمبود زمین، برای صاحبان زمین این امکان را به وجود آورد، تا حداکثر سود ممکن را با بهره برداری از موقعیت منحصر به فرد اقتصادی و دولتی خود به دست آورند. طبیعی است، با توجه به انحصار بودن زمین و مصالح ساختمانی و سودجویی صاحبان زمین و صنایع ساختمانی، قیمت زمین و مسکن در سراسر ایران بویژه در شهر تهران به صورت سرسام آوری که برای اقشار متوسط و پایین جامعه غیرقابل تحمل بود افزایش می یافت. جدول زیر با نشان دادن روند افزایش بهای زمین در سال های قبل از انقلاب اسلامی در شهر تهران بر شدت سوداگری و میزان چپاول مردم در عرصه معاملات زمین و مسکن صحه می گذارد. افزایش متوسط شاخص بهای بخش مسکن از 9/35 درصد در سال 1355 به 8/37 درصد در سال 1356 رسید. گرانی سرسام آور زمین توأم با کمیابی مصالح ساختمانی ناشی از رشد تورم و انحصار کالاها و قیمت و سرانجام افزایش مستمر اجاره بهای مسکن، اقشار وسیعی از مردم را در مقابل مشکل مسکن به مثابه مشکلی حیاتی قرار داده بود. همین امر و مشکلات دیگر، موجب خیزها و قیام های متعدد مردم بخصوص «مردم خارج از محدوده» شهر تهران در سال های آخر عمر سیاسی رژیم پهلوی شده بود.
***منابع
1- ازغندی، علیرضا. تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، تهران، سمت، 1389.
2- رواسانی، شاپور. دولت و حکومت در ایران، تهران، نشر شمع، بی تا.
3- رزاقی، ابراهیم. اقتصاد ایران، تهران، نشر نی، 1367.
4- سازمان برنامه و بودجه، مجموعه قوانین و برنامه های عمرانی چهارم و پنجم، تهران، مولف، 1351.
5- گزارش سالانه بانک مرکزی سال 1351.
نظر شما