ازدواج از دید حقوقی یک قراردادی است که تکالیف و حقوقی را برای مرد و زن به وجود می آورد، اما رسوم حاکم برجامعه ما باعث شده که کمتر به این مساله توجه کنیم و آنقدر تمامی حواسمان متوجه مراسم خواستگاری و جهیزیه و ... است که متوجه نیستیم پای یک قرارداد مهم را امضا می کنیم.
براساس قوانین مدنی ایران، زن بعد از امضای عقدنامه بسیاری از حقوق مدنی و معنوی خود مانند حق سفر، اشتغال، انتخاب مسکن، ولایت فرزند و جدایی از همسر را از دست می دهد و در قبال آن حقوق مادی مانند مهریه و نفقه را به دست می آورد که در بسیاری از مواقع هم دسترسی به آنها مشکل است.
مرد به هنگام اجرای صیغه نکاح و ازدواج، چیزی را به همسرش تقدیم می کند که در اصطلاح "مهریه" (صداق) نامیده می شود. این هدیه و بخشش که از طرف مرد انجام می شود، به معنای اظهار محبت و علاقه و پایبندی به لوازم زندگی مشترک و ارتباط زناشویی است. در آموزه های دینی برای مهریه، مقدار معینی تعیین نشده است، بلکه این امر به توافق زن و مرد بستگی دارد. همچنین در نوع مهریه نیز محدودیتی وجود ندارد و هر چیزی که ارزش اقتصادی واجتماعی داشته باشد، می تواند مهریه قرار گیرد؛ همانند طلا، نقره، املاک، پول های رایج، لوازم زندگی و حتی آموزش قرآن یا آموزش مهارتی ویژه.
در بسیاری از اوقات، مهریه دختران مسلمان ایرانی بر مبنای سکه‌ های طلا تعیین می‌شود، از سال تولد دختر گرفته تا شمار ائمه یا سوره‌های قرآن کریم به عنوان تعداد سکه‌های مهریه دختران بریده می ‌شود.
تحقیقی در سال 1387 در مرکز مطالعات جمعیتی آسیا و اقیانوسیه از بیش از 1200 زن و مرد متاهل بین 18 تا 40 سال در حدود 12 استان ایران نشان داده که میانگین مهریه به اعلام زنان 350 سکه طلا و به اعلام مردان 260 سکه طلا است. این پژوهش از رشد سریع میانگین مهریه در سالهای اخیر حکایت داشته به طوریکه تنها در عرض 5 سال از میانگین 300 سکه به 450 سکه طلا رسیده است.
جالب است بدانید، تعداد سکه در مهریه زنان ایرانی به طور میانگین بین 260 تا 350 سکه طلاست که در سالهای اخیر افزایش چشمگیری داشته است؛ میانگین میزان مهریه زنان با سطح تحصیلات آنها نیز ارتباط دارد، به این ترتیب که میزان مهریه زنان با تحصیلات ابتدایی بطور میانگین 52 سکه، با تحصیلات راهنمایی 208 و با مدرک لیسانس و بالاتر 500 سکه طلاست.
در اوایل سال جاری طرح اصلاحیه از طرف سازمان دیه کشور دیه به مجلس ارائه شد که براساس آن حکم زندان از پرونده ها حذف می شود، بر این اساس، مهریه دیگر هر زمانی که زن بخواهد قابل مطالبه نیست بلکه هر زمانی که مرد توانایی پرداخت آن را داشته باشد قابل انجام است.
حقوقدانان معتقدند برای رفع نابرابری میان زن و مرد و حفظ تعادل اجتماعی باید از شروط ضمن عقد به جای مهریه استفاده شود و این شروط می تواند هر خواسته معقولی شامل حق مسکن، تحصیل، طلاق، کار و تقسیم دارایی مشترک در هنگام جدایی باشد.
مهریه؛ امنیت یا ستیز
فاطمه حق جو، کارشناس روانشناسی با بیان اینکه برخی مواقع می بینیم در جامعه ما دخترانی هستند که از مهریه استفاده می کنند تا مرد را تحت فشار قرار دهند، تصریح می کند: دختری که می خواهد زندگی کند اما بنا به هر دلیلی مثل اعتیاد یا فوت همسر یا هر مشکل دیگری، می خواهد که جدا شود و فرزندش را در اختیار داشته باشد، می بینیم غیر از درخواست مهریه کار دیگری نمی تواند بکند و هیچ حق و حقوق دیگری جز مهریه در قانون اساسی برای زنان وجود ندارد.
وی می افزاید: در ارتباط با مهریه ها بصورت غیر متعارف می بینیم غیر از مسایل هم چشم و هم چشمی که در جامعه خودمان شاهد آن هستیم، مقداری عدم امنیت و مورد ظلم واقع شدن دختران در جامعه ماست، وقتی این عدم امنیت وجود دارد یک نوعی خشم نهفته ای که در زن نسبت به مرد وجود دارد را در زمان درخواست مهریه که قدرت به دست زن می افتد، مشاهده می کنیم، ولذا برای اینکه زن و مرد کنار هم امنیت داشته باشند باید با شرایط مساوی حق و حقوقی را به هم دیگر بدهند.
حق جو ادامه می دهد: مساله ای که برای دو طرف ناعادلانه است، اینکه مرد زن را به عنوان یک شی جنسی در نظر می گیرد که حقوق آن را پایمال می کند و در ازای آن وجهی را قرار می دهد که از همان اول نمی خواهد پرداخت کند.
این روانشناس با تاکید بر اینکه مردی که عقد را امضا می کند، فردای همان روز که می خواهد زندگی اش را شروع کند حق حبس دارد، ابراز می دارد: اما باید توجه داشت وقتی زنی به عقد مرد درمی آید اگر زن باکره باشد می تواند زیر بار هیچ گونه رابطی جنسی و زناشویی با مرد نرود تا زمانی که تمام مهریه را وصول کند و مرد باید تا زمانی که این مهریه را پرداخت نکرده باید نفقه زن را نیز پرداخت کند.
وی تاکید می کند: در جامعه ایران مهریه یک معامله شده است و همه اش دنیای مادی و جنگ و ستیز برای درخواست مهریه شده است، کجای این امنیت است مگر ازدواجهای با شیربها و مهریه های آنچنانی به طلاق کشیده نشده و نمی شود؟
حق جو دلیل افزایش مهریه را سنتها و باورهای غلط گذشته عنوان کرده و می گوید: مرد می توانست بگوید طلاق و حتی سه طلاقه کند و زن را بدون هیچ امنیتی در هوا بگذارد،اما چقدر تاسف آور است که حتی آقایان به خاطر طلاق و پرداخت مهریه های سنگین به زندان می افتند.
این روانشناس می افزاید: جنگهای نابرابر خشمها و نفرتهایی که بعد از پرداخت و دریافت مهریه ها به وجود آید همه اینها احساسات خطرناک و سم وجود انسان و نابود کردن یک شخصیت است.
حق جو بر ضرورت دورانداختن سنتهای غلط تاکید می کند و اظهار می دارد: تکه های سنتی فرهنگمان که خوب و ضروری است و آسیب به نسل الان و آیندخ نمی زند را باید نگه داریم ولی اگر سنتهایی هست که به صورت تاریخی ثابت شده که اختلافات را پیچیده می کند و زندگی را به جای وصل فسق می کند، از آنها استفاده نکنیم.
وی در پایان عنوان می کند: باید مراقب این قضایا باشیم و بهایی که گذشتگان دادند نسل جدید ندهد، عاقلانه تر انتخاب و رابطه های تصمیم بعد از انتخابش را طولانی کنیم تا تصمیمی عاقلانه بگیریم.
وقتی مرد بدون فکر، تعهد پرداخت مهریه را به عهده می گیرد
معصومه جعفری، وکیل دادگستری می گوید: مهریه می تواند پشتوانه ای باشد که زن بتواند در راهروهای دادگاههای ایران راحتتر به خواسته اش برسد که منطقی هم می تواند باشد.
وی می افزاید: یک بخش در امر ازدواج، رابطه عاطفی بین طرفین است اما بخشی هم قراردادهای مالی است که بین دو طرف منعقد می شود و متاسفانه مهریه جزو آن قراردادهاست که یک تعهد مالی رسمی و قابل اجرای رسمی و فوری است اما وقتی شخص در حین امضای آن قرارداد است و تعهد پرداخت مبلغ بالایی را بر عهده می گیرد به چگونگی پرداخت آن فکر نمی کند و این شاید به دلیل مخلوط شدن این بعد مالی ازدواج با سایر ابعاد عاطفی و احساسی و خانوادگی و سنتی ازدواج است.
جعفری به تجربه ای از امضای پرداخت مهریه اشاره می کند و اظهار می دارد: وقتی مرد تعهدی را که می خواهد بپردازد امضا می کند انگار به سختی می خواهد پرداخت کند، گویا یک جای کار ایراد دارد، در زمینه مهریه وقتی مرد بدون فکر، تعهد مالی را به عهده می گیرد از همان اول تصور بر این است که قرار نیست این توافق مالی پرداخت شود.
این وکیل دادگستری با بیان اینکه ما باید عادتهای اجتماعی و باورهای غلط را کنار بگذاریم،تصریح می کند: باید نگاهمان را به زن تغییر بدهیم و جایگاه انسانی او را در نظر بگیریم، هر دو طرف باید به این نگاه برسند که چه قرادادی را امضا می کنند، بویژه زن که سرنوشت خودش را دست یک مردی می سپارد که بعد از آن به هر شکلی می تواند عمل کند، چرا که زن بعد از ازدواج حتی اجازه خروج از منزل را به مرد می سپارد.
اسلحه ای به نام مهریه
علی اسماعیلی 38 ساله که مخالف تعیین مهریه است، می گوید: مهریه یک نوع خریداری به صورت عرف است و لذا مهریه خوشبختی کسی را نمی آورد، مهم عشق و دوست داشتن با درایت و خواستن است.
ندا پورظفر نیز تصریح می کند: برخی فکر می کنند مهریه احترام می آورد اما احترام یک زن، اول از سمت همسر و خانواده می آید و بعد از سمت فرزندان است.
علی 29 ساله تاکید می کند: مهریه علاوه بر اینکه نشانه امنیت و پشتیبانی خانمها در جامعه نیست نخست توهین به خانمها و دوم توهین به مردان ایرانی است.
پوریا با اشاره به اینکه من اساسا با فلسفه بودن مهریه مخالفم، ابراز می دارد: وقتی دو نفر نمی توانند و نمی خواهند با هم باشند پس بهتر است نباشند و این جدا شدن راحت باشد نه اینکه سر راهشان سد وجود داشته باشد.
سجاد نیز می گوید: من فکر می کنم درستش این است که مرد مهریه را تعیین کند، چرا که مهریه مقدار مهری است که مرد نسبت به زن دارد و هدیه ای است که مرد به زن می دهد، اما در جامعه ما زن از مهریه نه به عنوان پیشکش از طرف همسر بلکه به عنوان اسلحه برای مقابله با ناهنجاریها و دیدگاههای مرد استفاده می کند.
بله برون؛ تعیین مهریه یا معامله
اکبر احمدی، روانشناس ابتدا به تعریف ازدواج سنتی پرداخته و تصریح می کند: ازدواج سنتی یعنی اینکه خانوده ها ابتدا دنبال دختری خوب و خانم و خوش هیکل برای پسرشان می گردند و بعد به خواستگاری می روند، دختر باید پذیرایی کند و اگر پسر و دختر پسندیدند جواب بله یا خیر را می گیرند. اما زاویه های غلط از کجا می آید؟ اینکه خانواده باید بروند برای پسر، زن انتخاب کنند که خانواده بیشتر به ظواهر و هیکل و صورت اهمیت می دهد تا ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی.
وی می افزایدک پسر به خودش ظلم می کند که شخص دیگری بزرگترین تصمیم زندگی اش را می گیرد، اگر قرار باشد کس دیگری برای پسر، زن انتخاب کند این مشکل و سوال به وجود می آید که آیا پسر می تواند در آینده با این دختر زندگی کند؟
این روانشناس ابعاد روانی در تعیین مهریه را مورد تاکید قرار داده و ابراز می دارد: پس از مرحله اول که خواستگاری است پسر و دختر که به هر دلیلی همدیگر را پسندیده اند وارد مرحله دوم ازدواج که بله و برون است، می شوند تا در مورد مهریه صحبت کنند، وقتی توجیح این است که باید برای دختر مهریه ببریم برای اینکه فردا اگر مرد طلاقش داد بتواند امنیتی داشته باشد، معامله می کنیم و دختری را که اصلا نمی داند آن مرد کیست و آقایی را که نمیداند این خانم کیست، اینها را به هم وصل می کنیم و قبل از هر چیزی به آینده و طلاق و سرنوشت فکر می کنیم و چقدر دردناک است و متاسفانه اینجاست که در همان ابتدا دعواها و بحثها و گفتگوها و دلگیریها شروع می شود و نزاعها به خاطر مسایل سنتی کاشته می شود.
احمدی تاکید می کند: وقتی فکر می کنیم می بینیم خانواده سنتی به تنها چیزی که شاید فکر نکرده خصوصیات اخلاقی طرفین بوده است، بعد از ازدواج شخصیت دو طرف مشخص می شود و اینجاست که گرفتاری شروع می شود، چرا که دیگر پسر و دختر ازدواج کرده و وارد زندگی شده اند.
مهریه های شگفت انگیز
چندی پیش زن و شوهری در یکی از دادگاههای ایران حاضر شدند تا قاضی درباره درخواست مهریه زن تصمیم گیری کند، خانم ادعا می کرد که در زمان ازدواج از همسرش خواسته که مهریه او را سفر به 120 کشور خارجی قرار دهد، این خانم که عاشق مسافرت به کشورهای دیگر بود مدام از همسرش که مهماندار هواپیما بوده می خواسته که او را به سفر ببرد، اما جوابش شوهر همیشه منفی بوده و بالاخره زن تصمیم به درخواست مهریه می کند.
از همه عجیبتر اینکه قاضی حکم می کند تا مرد جوان هر سال یک بلیط سفر به خارج از کشور به عنوان مهریه به همسرش پرداخت کند، حتی اگر سن خانم در زمان صدور حکم 20 سال بوده باشد این قاضی خوش بین احتمالا عمر خانم را 140 سال پیش بینی کرده است.
اما گاهی پای جانوران هم در مهریه به میان می اید، به عنوان مثال خانمی در شعبه 267 دادگاه خانواده تهران مهریه اش را که ده رأس آهوی وحشی بوده به اجرا گذاشت، خانم دیگری که چون اولین آشنایی با همسرش در ساحل دریا بوده مهریه اش را 5 هزار مرجان دریایی تعیین کرده بود که در دادگاه خانواده ونک مهریه خود را طلب کرد.
عروس خانمهای دیگری هم هستند که مهریه فرهنگی دارند مثل یک دوره کامل آثار دکتر شریعتی، حفظ کردن دیوان حافظ، نوشتن از روی مثنوی معنوی و ... اما چون طبق قانون مهریه باید ارزش مادی داشته باشد، دادگاه خودش برای تعیین مهریه جایگزین دست به کار می شود.