از آیات و روایات فراوان این گونه استنباط می‌شود که در قیامت، غیر از ساحت جهنم و بهشت معروف، ساحت سومی نیز در کار است که حتی ساکنان بهشت معروف را به آن راهی نیست. در مورد این سه ساحت، روشن است جهنم محل کیفر کفار و منافقان است و بهشت برای لذت و شادی مؤمنان، آماده گشته است اما ساحت سوم باید روشن شود که چگونه است و مربوط به چه کسانی است؟

از جمله آیاتی که به وجود ساحت سوم و منتسبان به آن اشاره می‌کند آیات سوره واقعه است. در این سوره بعد از این که به اصل وقوع قیامت اشاره شده است «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَة...»؛ خداوند مردم را به سه دسته تقسیم کرده است «وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً» این سه دسته عبارتند از «اصحب المشئمه»، «اصحاب المیمنه» و «مقربان».

در مورد جایگاه دسته اول می‌گوید:‌ «فی‏ سَمُومٍ وَ حَمیمٍ؛‌ وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ؛ لا بارِدٍ وَ لا کَریمٍ» آنان در باد و آبی سوزان و در سایه‏‌ای از دود گرم و سیاه‌اند، که نه خنک است و نه ارجمند.

در مورد جایگاه دسته دوم می‌گوید: «فی‏ سِدْرٍ مَخْضُودٍ؛ وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ؛ وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ؛ وَ ماءٍ مَسْکُوبٍ؛ وَ فاکِهَةٍ کَثیرَةٍ» آنان در فضای درخت سِدر بی‏‌خار و موز لایه لایه، و سایه گسترده، و آبشار و میوه فراوان به سر می‌برند اما در مورد جایگاه دسته سوم می‌گوید: «فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبینَ، فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعیم» اگر کسی از مقربان باشد خود لذت و خوشبویی و بهشت نعیم است. نه این که ساکن ساحت بهشت باشد و چقدر فرق است بین این که ساکن بهشت باشی یا خود، عین جنت نعیم باشی.

از جمله روایاتی که به وجود ساحت سوم و منتسبان به آن اشاره می‌کند روایت معروف «یا علیّ أنت قسیم الجنة و النار» است. کلمه «قسیم» دو معنی متفاوت دارد، قسیم اسم فاعلی و قسیم اسم مفعولی. «قسیم» اسم فاعلی یعنی قسمت‌کننده یک شیء، به اجزائی؛ مثلا «طلوع فجر» از یک نظر، قسیم فاعلی است. یعنی 24ساعت شبانه‌روز را به دو بخش، یکی بخش شبانه و یکی بخش روزانه تقسیم می‌کند اما «قسیم» مفعولی هر یک از بخشهای شیء تقسیم شده در مقایسه با سایر بخشها است مثلا «طلوع فجر» از یک نظر، قسیم مفعولی است یعنی «طلوع فجر» خود بخش سومی از زمان 24ساعت شبانه‌روز است در کنار و مقابل بخش شب و بخش روز، که خود نه شب است و نه روز و مجموعاً سه بخش شب و روز و «طلوع فجر» شکل می‌گیرند و  هر یک در قیاس با دو بخش دیگر، قسیم مفعولی است.

حال آیا در این حدیث «یا علیّ أنت قسیم الجنة و النار»، علی (ع) قسیم فاعلی است که ساحت قیامت را به دو بخش بهشت و جهنم تقسیم می‌کند یا قسیم مفعولی است که بر اساس آن، علی(ع) خود یک بخش سومی از ساحت قیامت است، مقابل دو بخش جهنم و بهشت معروف که نه جهنم است و نه بهشت معروف؟

در پاسخ به این پرسش می‌توان از بیانات امام رضا(ع) استفاده کرده و احتمال قسیم مفعولی را در این حدیث، ترجیح داد. قضیه از این قرار است که مأمون در جلسه‌ای از امام رضا(ع) معنی حدیث «یا علیّ أنت قسیم الجنة و النار» را می‌پرسد و امام(ع) با بیاناتی ابتدا «قسیم» را به معنی قسیم فاعلی معنی می‌کنند.

امام رضا(ع) با تکیه بر کلام پیامبر(ص) که فرمود «حُبُّ عَلِیٍّ إِیمَانٌ وَ بُغْضُهُ کُفْرٌ» برای مأمون توضیح می‌دهد که چون حب علی، ایمانی است که به بهشت منجر می‌شود و دشمنی با علی کفری است که به جهنم خاتمه می‌یابد؛ پس علی(ع)، قاسم و تقسیم کننده ساحت قیامت به دو بخش «بهشت» و «جهنم» است و بهشت را به بهشتیان و جهنم را به جهنمیان می‌دهد.

تا اینجا امام(ع) قسیم را به همان معنای قسیم فاعلی گرفتند اما بعد از رجوع امام(ع) به خانه خودشان، اباصلت هروی از تفسیری که امام(ع) برای مأمون کرده بود ابراز شگفتی می‌کند. ولی امام(ع) شگفتی او را نمی‌پسندد و می‌فرماید ای اباصلت من در این تفسیر با توجه به جایگاه فکری مأمون سخن گفتم «یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّمَا کَلَّمْتُهُ مِنْ حَیْثُ هُو».

از این جمله امام(ع) فهمیده می‌شود که قسیم به معنای قاسم گرچه فی حد نفسه درست است ولی این که این تفسیر، مراد پیامبر در آن حدیث باشد چندان درست نیست و نمی‌توان مراد پیامبر را از این حدیث این معنی دانست. در ادامه حدیث، امام(ع) این حدیث را از طریق اجدادشان به گونه‌ای روایت می‌کند که بر اساس آن، امیرالمؤمنین(ع) قسیم مفعولی است یعنی آن حضرت خود به‌عنوان ساحت سومی مقابل بهشت و جهنم، قرار می‌گیرد (عیون أخبار الرضا، ج ۲، ص ۸۶).

پس از آیات و روایات روشن شد ساحت قیامت شامل سه بخش متفاوت است. یک بخش جهنم است که جایگاه اهل کفر و نقاق است. آنان به دو بخش دیگر دسترسی ندارند.

بخش دوم، بهشت معروف است که مؤمنان معمولی در آن مستقرند و البته به ساحت سوم که حریم اولیاء الهی است راهی ندارند، گرچه مشرف به دوزخیان‌اند و می‌توانند بدون این که آسیبی ببینند از آنجا و دوزخیان ساکن آنجا اطلاعاتی داشته باشند.

بخش سوم همان ساحت وجود امیرالمؤمنین و سید الشهداء و سایر اولیاء و انبیاء عظام است که به مقام فناء فی الله رسیده‌ و در جنت «ذات حق» داخل شده‌ و باقی به بقاء وجود حضرت حق گشته‌اند. ساکنان این بخش در همه ساحات ظهور حق، می‌توانند حضور داشته و نیز می‌توانند از لذات بهشت در ساحت دوم، هم بهرمند گردند. گرچه به چنین لذاتی بی‌اعتنا هستند زیرا لذات ساحت دوم، در قبال لذاتی که از وجود حضرت حق دارند ناچیز است و نیز می‌توانند در ساحت دوزخیان حضور داشته باشند بدون این که از عذاب دوزخیان ساکن آسیبی ببینند.

ابن قولویه در کامل الزیارات از امام صادق(ع) حدیثی را نقل کرده است که نشان می‌دهد حسین(ع) و گریه کنندگان بر او، در ساحت سوم هستند. در بخشی از این حدیث چنین آمده است: «هر بنده‏‌ای در روز قیامت چشمانش گریان است جز گریه‏‌کنندگان بر جدم حسین(ع) که آثار سرور و شادی در صورتشان نمایان است. مردم در نگرانی و ناراحتی‌اند ولی آنان از هر غم و محنتی در امان‌اند. مردم در معرض حساب‌ و محاکمه‌اند ولی آنان در زیر عرش و سایه آن با حسین(ع) به گفت‌وگو مشغولند و از ناملایمات و ناراحتی‌های روز حساب هیچ خوف و هراسی ندارند.

به آنان گفته می‏شود داخل بهشت (معروف) شوید ولی آنها از ورود به آن بهشت امتناع نموده و محضر حسین‏ و گفت‌وگوی با او را ترجیح می‌دهند. حور العین‏ به آنها پیغام می‏‌دهند که ما با ولدان مخلّد مشتاق شما هستیم؛ ولی آنان از فرط سرور و نشاطی که در مجلس و محضر حسین(ع) دارند سرشان را بالا نکرده و به آنها توجهی نمی‌کنند «إنَّ الْحُورَ لَتُرْسِلُ إِلَیْهِمْ أَنَّا قَدِ اشْتَقْنَاکُمْ مَعَ الْوِلْدَانِ الْمُخَلَّدِینَ فَمَا یَرْفَعُونَ رُءُوسَهُمْ إِلَیْهِمْ لِمَا یَرَوْنَ فِی مَجْلِسِهِمْ مِنَ السُّرُورِ وَ الْکَرَامَة».

از بی‌اعتنایی هم‌نشینان حسین(ع) به حور و قصور بهشت روشن می‌شود که حسین خود در کنار جهنم و بهشت، ساحت سومی از قیامت است که هم‌نشینان با او چنان غرق لذت‌اند که اعتنایی به حور و قصور و ولدان مخلدین ندارند؛ رزقنا الله و ایاکم.