در گشت‌وگذار امروز در تقویم شیعی به موضوع جالبی برمی‌خورم. اسمی که در تاریخ امروز شیعه توجهم را جلب می‌کند، مربوط به کسی است که هم عالم بوده، هم هنرمند، هم مجتهد و هم مفسر قرآن... آیت الله سید مرتضی نجومی از مفاخر خوشنویسی جهان و چهره ماندگار هنر ایران. موضوع برایم جالب می‌شود و بیشتر وبگردی می‌کنم. صفحاتی را با نام او باز می‌کنم و همه، مطالبی تقریباً مشابه به هم دارند. سوژه امروز را می‌پسندم و اطلاعاتی راجع به ایشان را جمع‌آوری می‌کنم تا شما هم بخوانید.

سید مرتضی نجومی در پنجم آذرماه 1307 به دنیا آمد. او فرزند سید محمدجواد نجومی و نوه سید میرزا اسماعیل نجومی است که هردو نفر از مجتهدان و خوشنویسان بودند. نسب سید مرتضی به زید بن علی بن الحسین می‌رسد.

در ابتدا اجداد او ساکن مشهد بودند، پس از آن به کربلا و در اوایل قرن 13 به کرمانشاه می‌روند. مادر سید مرتضی نجومی فرزند مرتضی علم الهدی آل آقا بود که از آخوند خراسانی اجازه اجتهاد داشت و نسب وی به وحید بهبهانی می‌رسید.

تعبیر رویا و عزیمت به کوی دوست

سید مرتضی نجومی در ۱۳۱۴ش به دبستان هدایت رفت. در سال ۱۳۲۲ش بعد از گذراندن سال دوم دبیرستان، تحصیل در دبیرستان را ترک کرد و به خواندن دروس حوزوی پرداخت؛ درحالی‌که به گفته خود او، در آن زمان هیچ طلبه‌ای در کرمانشاه نبوده و بنای حوزه علمیه کرمانشاه، پس از آن و به امر سید ابوالحسن اصفهانی و همکاری علمای کرمانشاه بوده است.

وی در دوران طلبگی از محضر اساتیدی همچون آقا میرزاابراهیم پورمعتمد، حاج سیدمحمود معصومی لاری و حاج شیخ حسن حاج آخوند به تحصیل علوم دینی پایه پرداخت. سپس برای گذراندان پایه های بالاتر به عتبات عالیات عراق «کربلا و نجف» مهاجرت کرد که در کتاب «کیمیای سعادت» با عنوان تعبیر رویا و عزیمت به کوی دوست از این اقدام یاد کرده است.

علامه نجومی می‌نویسد: رفت‌وآمد علاقه‌مندان و همشهریان را به منزل والد و معاشرت بیش از اندازه را بلایی برای ادامه تحصیل دیدم، لذا تصمیم به عزیمت به عتبات مقدسه و انتقال به حوزه نجف اشرف گرفتم.»

ایشان در سال 1334ش و بعد از پنج سال اقامت در نجف با دختر یکی از علمای نجف، سید عباس ناجی که اصالتاً از اهالی آذربایجان ایران بود ازدواج کرد و از او سه پسر و سه دختر و تعدادی نوه به جای مانده است.

همراهی با فعالیت های انقلابی مردم

سید مرتضی در سال 1349 همزمان با اخراج ایرانیان از عراق، مجبور به مهاجرت و بازگشت به ایران شد. پس از بازگشت به ایران آیت الله نجومی در مبارزات پیروزی انقلاب اسلامی ایران در کرمانشاه شرکت داشت. او در مورد فعالیت‌های دوران انقلاب خویش چنین می‌نویسد: «بعد از بازگشت از نجف اشرف تا شروع انقلاب مقدس اسلامی، دیگر مجال نوشتن کتابی یا استنساخی پیدا نشد و به کارهای معمولی و وظایف مقرره روحانیت مشغول شدیم. تا اوان انقلاب اسلامی که جوانان عزیز و سر باخته، دستگاه تکثیر و چاپ اعلامیه ها را مخفیانه به منزل ما آوردند، به طوری که خود آقایان روحانیون محترمی که کاملاً در جریان انقلاب بودند، نمی‌دانستند که اعلامیه‌ها کجا تکثیر می‌شود. حتی گاهی جلسه آقایان علما در منزل ما بود و در همان وقت، جوانان عزیز در زیرزمین خانه مشغول تکثیر و چاپ اعلامیه‌ها بودند.»

آیت الله نجومی در خانه‌اش در نجف کتابخانه‌ای داشت که بیش از 18 هزار جلد کتاب گردآوری کرده بود که بخشی از آن کتاب‌های خطی نادر بود که در زمان بازگشت از نجف، به کرمانشاه آورده بود.

ایشان در سال 1369 هجری قمری به کسب درجه اجتهاد نائل آمد. در این ایام، ایشان در درس خارج حضرات آیات آقامیرزا محمدباقر زنجانی، آقامیرزا عبدالهادی شیرازی، حاج آقا محسن حکیم و حاج سیدمحمود شاهرودی شرکت و اولین اجازه اجتهاد را از دست آیت الله آقا میرزا محمد باقر زنجانی دریافت کرد.

از آیت الله نجومی آثار خطی و رسالاتی با عناوینی چون «رساله بعد معنوی هنر خط»، «رساله التصویر والتمثیل»، «رسالة الغناء»، «رساله النجاسه الخمر»، «تفسیر سوره مؤمن» و رساله ای در تعظیم شعائر اسلامی به جا مانده است. ایشان همچنین بعضی از کتاب‌هایی را که به چاپ نرسیده بود، برای خود استنساخ می‌کرد.

هنری که میراث پدارنش بود

اما موضوعی که باعث شد تا در مورد او بنویسم، هنر بود. برایم جالب بود که فقیهی هنرمند باشد و جالب‌تر اینکه در این زمینه شناخته شده هم باشد. هنری که نسل به نسل در خاندان او منتقل شده و افتخاری‌ست برای ما که ایشان را بشناسیم.

میرزا اسماعیل نجومی، جد سید مرتضی از اساتید خط بود و به انواع خطوط می‌نوشت. برادرِ میزرا اسماعیل، میرزا رضا منجم‌باشی نیز خوشنویس بوده است. این دو برادر، شاگرد میرزا محمدعلی خوشنویس کرمانشاهی بودند. سید جواد نجومی پدر سید مرتضی نیز خط نسخ را به خوبی می‌نوشت. پدرش سید جواد از شاگردان محمدصالح خان کلهر بود. سید مرتضی از کودکی به خط و نقاشی علاقه داشت. نخستین استاد او محمدرضا اقبال بود. از مشق کردن پدر خود نیز آموخته بود. صحافی را به خوبی یاد گرفته بود. بعد از طلبگی نقاشی را کنار گذاشت و پس از رفتن به نجف، به خط ثلث متمایل شد. با هاشم محمد بغدادی استاد خط عربی مراوده داشت. به گفته نجومی در زندگینامه خودنوشتش، او به صنایع و هنرهای کتابخانه‌ای علاقه‌مند بود و در صحافی و وراقی (ساختن کاغذهای رنگی و ابر و باد و قطعه‌سازی و مرقع‌سازی و هنر تهذیب و نقاشی مینیاتور به ویژه گل و بوته‌سازی دستی داشت.

در ۱۳۵۷ش، اجازه توقیع و امضا را از میرزا احمد معصومی زنجانی دریافت کند. در سال ۱۳۶۲ش در نمایشگاهی، از قطعات خطی او در تهران، از وزیر فرهنگ و ارشاد وقت، سید محمد خاتمی نشان و نامه افتخار دریافت کرد. در بهمن ۱۳۷۵ش در نخستین جشنواره خوشنویسان جهان اسلام، اکبر هاشمی رفسنجانی رئیس جمهور وقت، لوح تقدیر به او اهدا کرد. سید مرتضی   از اعضای پیوسته فرهنگستان هنر بود و در همایش دوم چهره‌های ماندگار در سال ۱۳۸۱ش چهره ماندگار هنر شناخته شد.

کتاب «یادگارهای ماندگار از استاد فرهیخته روزگار»، شامل بخشی از آثار خوشنویسی (ثلث، نستعلیق، شکستة نستعلیق، نسخ و خطوط متفرقه) ایشان، همراه با چند نمونه از آثار نقاشی، در زمستان ۱۳۹۰ در انتشارات متن چاپ شد.

سید مرتضی نجومی، ۲۵ آبان ۱۳۸۸ش در سن ۸۱ سالگی درگذشت. به همین مناسبت در کرمانشاه سه روز عزای عمومی اعلام شد. برخی از علما و مسئولان از جمله رهبر معظم انقلاب، درگذشت ایشان را تسلیت گفتند. مقبره او در باغ فردوس کرمانشاه قرار دارد.

خبرنگار: زهره هاشمی