در آستانه حلول ماه مبارک رمضان، فضای معنوی روزهای پایانی ماه شعبان، حال و هوایی خاص و توأم با انتظار به خود میگیرد. این ایام، فرصتی طلایی برای پالایش باطنی و آمادهسازی روح برای ورود به ضیافت الهی است. اما چگونه میتوان در این فرصت اندک، به بالاترین سطح آمادگی معنوی دست یافت؟ سیره اهلبیت(ع) به ما میآموزد این آمادگی فقط به اعمال ظاهری خلاصه نمیشود، بلکه نیازمند یک تحول درونی عمیق است. این تحول باطنی با ابزارهایی چون دعا و مناجات، که نقشه راه سیر و سلوک را مشخص میکنند، میسر میشود.
در همین راستا، برای واکاوی یکی از عمیقترین و پرمغزترین این ابزارها، یعنی مناجات شعبانیه و بررسی ابعاد عرفانی و اجتماعی آن، در گفتوگو با دکتر سیده وحیده حسینی، پژوهشگر سیره اهلبیت(ع) و متخصص علوم قرآن و حدیث به تحلیل و بررسی کارشناسانه این موضوع میپردازیم.
مناجات شعبانیه، پلی به سوی رمضان
دکتر حسینی در تحلیل این ایام خاص، ابتدا به جایگاه ماه شعبان اشاره کرده و میگوید: ماه شعبان المعظم، ماه بسیار شریفی است که در روایتها به عنوان ماه پیامبر(ص) معرفی شده است. این ماه با اعمالی چون روزهداری و ذکر، به عنوان مقدمهای برای ورود به ماه رمضان شناخته میشود، اما در میان اعمال این ماه، مناجات شعبانیه جایگاه ویژهای دارد. این مناجات نه تنها یک دعای ساده، بلکه یک برنامه جامع برای سیر و سلوک و آمادگی باطنی است. به تعبیر دیگر، مناجات شعبانیه نقشه راه بندگی برای عبور از فراق به وصال است.
ایشان اضافه میکند: این مناجات شریف که به نام «مناجات شعبانیه» شهرت یافته، به دلیل محتوای عمیق و عرفانیاش به «مناجات اهل وصال و اهل فراق» معروف است. این نامگذاری به این دلیل است که این دعا هم حال کسانی را بیان میکند که خود را دور از خدا میبینند و در فراق میسوزند، و هم حال کسانی را که به مقام قرب الهی رسیدهاند و در وصال به سر میبرند. به همین دلیل، بزرگان دین از جمله حضرت امام خمینی(ره)، بر انس با این مناجات تأکید فراوان داشتند و آن را کلید گشایشهای معنوی میدانستند.
این پژوهشگر سیره اهلبیت(ع) در خصوص اعتبار این مناجات توضیح میدهد: اگرچه برخی بررسیهای رجالی درباره سند این مناجات وجود دارد، اما نباید فراموش کنیم بلندای محتوا و مضامین ملکوتی این مناجات، خود گواه قوی بر صدور آن از معصوم(ع) است. این مسئله مشابه خطبههای نهجالبلاغه است که ممکن است از نظر سندی مرسل باشند، اما به دلیل عمق محتوا و بلاغت بینظیر، انتساب آنها به امیرالمؤمنین(ع) پذیرفته شده است. سید بن طاووس در کتاب ارزشمند «اقبال الاعمال»، این مناجات را نقل کرده و آن را مناجات حضرت امیرالمؤمنین(ع) و امامان پس از او دانسته که در ماه شعبان بر خواندن آن مداومت داشتهاند.
ترکیب بینظیر خوف و رجا
خانم حسینی در تحلیل محتوایی این مناجات، یکی از محوریترین آموزههای آن را ترکیب هنرمندانه «خوف» (ترس از عقوبت الهی) و «رجا» (امید به رحمت الهی) میداند و میگوید: این مناجات به ما میآموزد بنده حقیقی نه تنها از عذاب میترسد، بلکه در عین حال، به رحمت بیکران الهی امیدوار است. این تعادل، از افتادن در دام ناامیدی مطلق یا غرور بیجا جلوگیری میکند. در یک فراز کلیدی از این دعا میخوانیم: «إلهی إنْ أخذتَنی بِجُرْمِی أخذتُکَ بِعَفْوِکَ، وَ إِنْ أَدْخَلْتَنِی النَّارَ أَعْلَمْتُ أَهْلَهَا أَنِّی أُحِبُّکَ» (پروردگارا! اگر مرا به جرمم بازخواست کنی، من تو را به عفوت میخوانم و اگر مرا وارد آتش دوزخ سازی، به اهل آن اعلام خواهم کرد که من تو را دوست میدارم). این فراز نشان میدهد حتی در اوج ترس از عقوبت، امید به رحمت و عشق به خدا از بین نمیرود.
وی اضافه میکند: این نوع نگاه به خدا، به بنده اجازه میدهد هیچگاه از درگاه الهی مأیوس نشود. در واقع، بنده در این مناجات، با اعتراف صادقانه به گناه و کوتاهی خود، به جای ناامیدی، به فضل و کرم الهی پناه میبرد. این همان چیزی است که در فراز «إِلَهِی إِنْ کُنْتُ غَیْرَ مُسْتَأْهِلٍ لِرَحْمَتِکَ، فَأَنْتَ أَهْلٌ أَنْ تَجُودَ عَلَیَّ بِفَضْلِ سَعَتِکَ» به زیبایی بیان شده است؛ یعنی اگرچه من شایسته رحمت تو نیستم، اما تو شایسته آنی که با فضل گستردهات بر من ببخشی.
انقطاع کامل و بصیرت درونی
این کارشناس دینی در ادامه تحلیل خود، به اهمیت «انقطاع» در این مناجات اشاره میکند و میگوید: مناجات شعبانیه نالههای عاشقی است که طاقت دوری را ندارد و با حالت اضطرار کامل از غیر خدا، با معبود خویش سخن میگوید. این حالت، در درخواست «هَبْ لِی کَمَالَ الانْقِطَاعِ إِلَیْکَ» (اوج بریدن از دیگران و پیوستن به خودت را به من عطا کن) به وضوح دیده میشود. انقطاع به این معنا نیست که از زندگی مادی دست بکشیم، بلکه به این معناست که دل را از وابستگیها و تعلقات دنیوی که مانع توجه به خدا میشوند، آزاد کنیم.
ایشان در ادامه با اشاره به یکی از مهمترین درخواستهای این مناجات میافزاید: یکی دیگر از مضامین عمیق مناجات شعبانیه، درخواست روشنایی چشم دل برای رؤیت حقیقت است: «وَ أَنِرْ أَبْصارَ قُلُوبِنا بِضِیاءِ نَظَرِها إِلَیْکَ» (و دیدگان دلهای ما را به نور نگاه به خودت روشن کن). این فراز اشاره مستقیمی به بصیرت و معرفت قلبی دارد که با ریاضت شرعی و دوری از غفلت و شهوات تقویت میشود. بصیرت؛ توانایی تشخیص حق از باطل و راه درست از نادرست است که در دنیای پیچیده امروز، حیاتیتر از هر زمان دیگری است.
فقر ذاتی و توحید افعالی
دکتر حسینی با تأکید بر مفهوم توحید افعالی در این دعا، بیان میکند: در سراسر این مناجات، اعتراف به این حقیقت که همه چیز به دست خداست موج میزند و بنده با اعلام فقر محض خود، همه امیدش را به فضل و جود بیپایان الهی میبندد. این همان توحید افعالی است که در فراز «وَ بِیَدِکَ لَا بِیَدِ غَیْرِکَ زِیَادَتِی وَنَقْصِی وَنَفْعِی وَضَرِّی» (و افزایش و کاهش و سود و زیان من فقط به دست تو است، نه به دست غیر تو) به زیبایی بیان شده است. این اعتراف، انسان را از اتکا به قدرتهای مادی و فریبهای دنیوی رها کرده و او را به سرچشمه قدرت مطلق متصل میکند.
این کارشناس دینی میافزاید: یکی از درخواستهای مؤکد در این مناجات، ستر و پردهپوشی الهی بر گناهان است. بنده از خدا میخواهد همان طور که در دنیا گناهش را پوشانده، در قیامت نیز او را رسوا نکند: «فَلَا تَفْضَحْنِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی رُؤُوسِ الْأَشْهَادِ». این درخواست، نشاندهنده اهمیت حفظ آبروی مؤمن در دنیا و آخرت است و به ما میآموزد در عین اعتراف به گناه، باید به رحمت الهی برای پوشش آن امیدوار باشیم.
مناجات شعبانیه و آمادگی برای انتظار
حسینی در بخشی دیگر به ارتباط عمیق این مناجات با فرهنگ مهدویت اشاره کرده و میگوید: مناجات شعبانیه نه تنها یک دستورالعمل عرفانی برای فرد، بلکه یک برنامه تربیتی برای جامعه منتظر است. این مناجات با تأکید بر خوف و رجا، انقطاع از غیر خدا و بصیرت دل، در حقیقت تمرینی است برای تربیت انسان منتظر. منتظر واقعی کسی است که ضمن ترس از خویشتن گناهکارش (خوف) و امید به رحمت بیپایان الهی (رجا)، خود را برای حضور در محضر حجت خدا آماده میکند. این مناجات روح را از تعلقات دنیوی میزداید و آن را برای پذیرش ولایت و اطاعت از امام عصر(عج) مهیا میکند.
وی ادامه میدهد: درخواست بصیرت در این مناجات، سلاح منتظر در عصر غیبت است. فراز «أَنِرْ أَبْصارَ قُلُوبِنا بِضِیاءِ نَظَرِها إِلَیْکَ» مستقیم با نیاز اصلی دوران غیبت پیوند میخورد. منتظر امام زمان(عج) نیازمند نوری است که فتنههای آخرالزمان را بشناسد و در تاریکیهای جهل و گمراهی، راه ولایت را تشخیص دهد. این روشنایی دل، همان چیزی است که انسان را از انحرافات نجات داده و در مسیر یاری امام(عج) ثابت قدم میکند.
توحید افعالی و جامعه منتظر
مسئول واحد خواهران بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) استان تهران یادآور میشود: اعتراف به توحید افعالی در مناجات، یعنی اینکه «زِیادَتِی وَ نَقْصِی وَ نَفْعِی وَ ضَرِّی» تنها به دست خداست، در سطح اجتماعی به معنای پذیرش حاکمیت مطلق الهی و نفی سلطه طاغوت است. جامعهای که اعضایش با روحیه فقر ذاتی و اتکای کامل به خدا پرورش یابند، برای تشکیل حکومت جهانی توحیدی حضرت مهدی(عج) آمادهتر است، زیرا در آن جامعه، هیچ قدرتی در برابر قدرت خداوند قد علم نمیکند. این امر به زمینهسازی فرهنگی و اخلاقی برای ظهور کمک میکند، زیرا ظهور امام(عج) نیازمند جامعهای است که حداقل از گناهان علنی و بیآبرویی پاک باشد.
دکتر حسینی در پایان تصریح میکند: مناجات شعبانیه یک دستورالعمل عرفانی و تربیتی برای ساخت انسان مهدوی است. کسی که با این مناجات انس بگیرد و مضامین آن را در خود محقق کند، در حقیقت به آمادگی فردی برای ظهور دست یافته است: بصیرتی نورانی، توکلی عمیق، امیدی همراه با خوف الهی و ارتباطی ناگسستنی با آستان ولایت. چنین افرادی هستند که میتوانند سنگبنای جامعه آرمانی منتظر را تشکیل دهند. به عبارت دیگر، سیر و سلوک مناجات شعبانیه، همان تربیت نفس در مکتب انتظار است تا با خروج از تاریکیهای غفلت و گناه، شایسته درک محضر شمس الشموس در روزگار ظهور شود.
نظر شما