در ماههای اخیر، همزمان با تشدید درگیریها میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، بحثهایی درباره احتمال استفاده از سلاح هستهای علیه ایران بار دیگر وارد فضای تحلیلی شده است؛ بحثی که در بسیاری از محافل امنیتی، نه بهعنوان یک گزینه واقعی، بلکه بهعنوان نشانهای از فرسایش محدودیتهای جنگ مدرن دیده میشود.
در برخی سناریوهای مطرحشده در واشنگتن و تلآویو، حتی استفاده محدود از سلاح هستهای تاکتیکی برای «بازدارندگی» یا «نمایش قدرت» مورد اشاره قرار گرفته است. اما منتقدان میگویند همین طرح ایده، نشانهای نگرانکننده از عادیسازی عبور از خطوط قرمز بینالمللی است.
یک دیپلمات سابق اروپایی در گفتوگو با روزنامه گاردین گفته است: «وقتی قدرتهای بزرگ شروع به صحبت درباره استفاده قابل مدیریت از سلاح هستهای میکنند، یعنی نظم بازدارندگی در حال ترک خوردن است.»
تابویی که زیر فشار قدرتهای هستهای فرسوده شده است
از سال ۱۹۴۵ تاکنون، جهان بر پایه یک تابوی غیررسمی اما بسیار قدرتمند علیه استفاده از سلاح هستهای اداره شده است. تنها استثنا، ایالات متحده بود که در پایان جنگ جهانی دوم از بمب اتم در هیروشیما و ناگاساکی استفاده کرد؛ اقدامی که هنوز هم یکی از بحثبرانگیزترین تصمیمهای تاریخ مدرن باقی مانده است.
در همین چارچوب، برخی تحلیلگران معتقدند همان کشوری که این تابو را شکست، امروز نیز یکی از بازیگران اصلی در بحثهای مربوط به امکان تکرار آن است. در مورد اسرائیل نیز، سیاست «ابهام هستهای» ( Nuclear Ambiguity) و عدم شفافیت رسمی درباره زرادخانه هستهای، نگرانیها درباره استانداردهای دوگانه را تشدید کرده است.
در این باره یک پژوهشگر در اندیشکده چتمهاوس تأکید کرده است: «تابوی هستهای نه بر اخلاق، بلکه بر ترس متقابل بنا شده است؛ اگر این ترس تضعیف شود، هیچ چیز جای آن را پر نمیکند.»
ایده «حمله محدود» و خطای خطرناک کنترل
در برخی محافل نظامی، این تصور مطرح شده که میتوان از یک انفجار هستهای محدود برای ارسال پیام سیاسی استفاده کرد؛ مثلاً در مناطق غیرمسکونی ایران. اما کارشناسان تسلیحاتی این نگاه را خطرناک و سادهانگارانه میدانند. بر اساس دادههای فدراسیون دانشمندان آمریکایی، حتی سلاحهای کوچک هستهای نیز اثرات انسانی، زیستمحیطی و سیاسی غیرقابل پیشبینی دارند؛ در عمل، مرز میان «استفاده محدود» و «جنگ هستهای» بسیار سریع از بین میرود.
یکی از تحلیلگران مؤسسه رَند (RAND) گفته است: «این تصور که میتوان جنگ هستهای را کنترل کرد، بیشتر یک توهم سیاسی است تا یک دکترین نظامی.»
پیامد معکوس؛ بازگشت رقابت هستهای
یکی از مهمترین پیامدهای احتمالی هرگونه استفاده از سلاح هستهای علیه ایران، تسریع روند اشاعه هستهای در سطح جهانی است.در چنین شرایطی، پیام برای کشورها روشن خواهد بود: در نظام بینالملل، بقا به بازدارندگی هستهای گره خورده است، نه به معاهدات امنیتی.
مؤسسه سیپری(SIPRI ) این روند را «اثر دومینویی بازدارندگی» توصیف کرده است؛ روندی که در آن هر استفاده از سلاح هستهای، مشروعیت استفادههای بعدی را افزایش میدهد.
ایران؛ کشوری که حذف نظامی آن ساده نیست
برخلاف برخی تحلیلهای حداکثری در محافل سیاسی غربی، ایران از نظر جغرافیایی و راهبردی کشوری بسیار مقاوم در برابر سناریوهای نابودی سریع است؛ با وسعتی حدود ۱.۶ میلیون کیلومتر مربع، کوهستانهای گسترده و جمعیت پراکنده، ایران ساختاری دارد که تخریب کامل آن با یک یا حتی چند حمله هستهای قابل تحقق نیست. حتی در مورد تهران، تخریب کامل زیرساختهای شهری نیازمند چندین حمله همزمان است؛ امری که پیامدهای انسانی و سیاسی آن از کنترل هر قدرتی خارج خواهد شد.
یک کارشناس نظامی در گفتوگو با بیبیسی گفته است: «توان نظامی با توان نابودی کامل یک کشور متفاوت است؛ این دو اغلب در سیاست اشتباه گرفته میشوند.»
پیامدهای جهانی؛ از ناتو تا نظم بینالملل
اما پیامد اصلی چنین سناریویی نه در ایران، بلکه در ساختار نظم جهانی رخ خواهد داد؛ حتی استفاده محدود از سلاح هستهای میتواند شکافهای جدی در ناتو ایجاد کند، فشارهای سیاسی در اروپا را افزایش دهد و روابط قدرتهای جهانی را وارد مرحلهای کاملاً جدید کند.
همزمان، کشورهایی مانند روسیه، پاکستان و کره شمالی چنین اقدامی را بهعنوان تغییر قواعد بازی تفسیر خواهند کرد.
یک مقام اروپایی در گفتوگو با پولیتیکو هشدار داده است: «اگر سلاح هستهای دوباره قابل استفاده تلقی شود، تمام معماری امنیت بینالملل وارد مرحله فروپاشی تدریجی میشود.»
ریسکی که هیچ برندهای ندارد
در نهایت، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا استفاده از سلاح هستهای علیه ایران میتواند یک بحران ژئوپلیتیک را حل کند؟ اکثر تحلیلها، حتی در مراکز نزدیک به ساختارهای امنیتی غرب، پاسخ منفی میدهند. دلیل آن ساده است: پیامدهای چنین اقدامی قابل مهار نیست؛ حتی استفاده «محدود» از سلاح هستهای میتواند آغاز چرخهای باشد که نه بازدارندگی ایجاد میکند و نه ثبات، بلکه رقابت تسلیحاتی و بیثباتی جهانی را تسریع میکند.
به بیان یکی از پژوهشگران دانشگاه استنفورد: «مشکل این نیست که چه کسی تصمیم به استفاده میگیرد؛ مشکل این است که بعد از آن، دیگر هیچکس نمیتواند جهان را به حالت قبلی بازگرداند.»
نظر شما