در این مدرسه فصلی که از 19 تا 21 شهریور ماه، ویژه استادان و طلاب سطوح عالی حوزههای علمیه سراسر کشور،در مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ص)، وابسته به سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی تدارک دیده شده ، علما و اندیشمندان بنام کشور، به ارائه دیدگاههای خود با محور الگوی حکمرانی مقام معظم رهبری، میپردازند.
ماهیت و مختصات حکمرانی
دکتر خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در این همایش به موضوع «ماهیت و مختصات حکمرانی از دیدگاه آیت الله العظمی خامنهای» پرداخت و مباحثی را در این زمینه مطرح کرد.
وی در آغاز بحث، به تبیین مفهوم حکمرانی پرداخت و گفت: مقدمه بحث این است که از اصطلاح حکمرانی به معنای مصطلح آن، عمر چندانی نمیگذرد. وجه تمایزی که حکمرانی میتواند از غیرحکمرانی داشته باشد مشارکت مردم است. مثلاً سیاستگذاری، تنظیمگری، حتی راهبری، نظارت و ... که عناصر حکمرانی است فرایندی برای حکمرانی ذکر میکنند که میگویند از سیاستگذاری شروع میشود و به تنظیمگری و ساختارسازی، راهبری و گفتمانسازی، اجرا و نظارت میانجامد.
دکتر خسروپناه افزود: برای اینکه حکمرانی به عدالت قدری نزدیکتر باشد، عنوان حکمرانی شبکهای را مطرح کردند تا نقش مردم و تعاونیها، احزاب و تشکلها و ... پررنگ شود و آنها نیز در امور مشارکت داشته باشند. تمایز مدیریت دولتی و مدیریت دولتی نوین با حکمرانی به معنای مصطلح، در مشارکت حداکثری مردم است. بشر امروز به این نتیجه رسیده که باید کار را، به دست مردم بسپارد.
جمهوری اسلامی و مردمسالاری دینی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد:انقلاب اسلامی ایران که در سال ۵۷ به ثمر رسید، عنوان مستقر آن جمهوری اسلامی بود؛ یعنی جمهوریت و مردم را به رسمیت شناخت. حضرت امام بسیار بر نقش مردم تأکید داشتند و واژۀ مردم را زیاد استفاده میکردند، مقام معظم رهبری نیز تعبیر «مردمسالاری دینی» را مطرح کردند. اینها را امامین انقلاب، به عنوان الگویی قبل از اینکه مدیریت دولتی نوین مطرح شود، مطرح کرده بودند.
وی با بیان اینکه بعدها رهبر معظم انقلاب، عنوان «حکمرانی» و حتی «حکمرانی مردمی» را هم به کار بردند، گفت: در واقع آنچه به عنوان جوهر حکمرانی مطرح است یعنی مشارکت حداکثری مردم، در الگوی جمهوری اسلامی وجود داشت، حتی در قانون اساسی و در اصل ۴۴ اینها آمده است.
وی ادامه داد: تأکید مقام معظم رهبری این است که از بخش عظیمی از بدنۀ مردمی در کارها استفاده شود. الگوی حکمرانی با مشارکت مردم، پدیدهای است که در انقلاب اسلامی هم به صورت نظری شکل گرفت و هم در بخشهایی به صورت عملی اجرا شد. بنابراین حکومتداری جمهوری اسلامی بر مبنای حکمرانی، بوده است.
ارکان الگوی حکمرانی رهبری
وی با تأکید بر اینکه، الگوی حکمرانی مقام معظم رهبری پنج رکن دارد، ادامه داد: رکن اول از الگوی حکمرانی رهبری، مبانی و بنیانهاست و ایشان مبنای مستقر محکم دارد؛ البته مانند هر عالمی علمی، این مبنا در ایشان نیز تکامل پیدا میکند اما از مبنا،عدول نمیکند.
حجتالاسلام خسروپناه،با اشاره به اینکه از بین کلیدواژههای توحید، عدالت، ولایت، جامعیت اسلام و اینکه اسلام ناب پاسخگوست، رهبری بر واژۀ ولایت تأکید بیشتری دارد، اظهار داشت: ولایت ظهور توحید است. هم توحید و هم ولایت از حد یک باور بینشی به نگرش و منش و حتی کنش سریان پیدا میکند و این نگاه به مبانی به بحث حکمرانی بسیار کمک میکند؛ یعنی باور توحیدی به خانواده، فرد توحیدی و جامعۀ توحیدی ختم میشود. باور توحیدی یکی از نکتههای نوآوری است که مقام معظم رهبری در بخش بنیانها و مبانی، آن را، تبیین کردند.
وی با تأکید بر اینکه، واژۀ دیگری که در الگوی حکمرانی رهبری مطرح میشود، ولایت است، تصریح کرد: کسی به دقت و اندازه حضرت آقا این واژه را، تبیین نکرده است.
خسروپناه با اشاره به بیانات رهبری، یادآور شد: حضرت آقا تأکید دارند که مؤمنان و آنها که در دارالاسلام هستند باید پیوند ناگسستنی با هم داشته باشند. کار اصلی «ولی دینی» این است که پیوند ناگسستنی را حفظ کند و حافظ آن باشد. محتوایی که این پیوند را حفظ میکند، حوزۀ دینی است؛ لذا «ولی» از اسلام و جامعیت آن برای حفظ این پیوند استفاده میکند. همچنین خود «ولی» باید ارتباط مستقیم با مردم داشته باشد و الا حکمرانی آسیب میبیند و این ارتباط مستقیم با مردم امری است که در زندگی اهل بیت (ع)، مشاهده میکنیم.
آرمانگرایی؛ رکن دوم الگوی حکمرانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، رکن دوم حکمرانی را، آرمانگرایی عنوان و خاطرنشان کرد: حضرت آقا قبل از انقلاب، آرمان «تمدن نوین اسلامی» را، مطرح و آن را تبیین کردند.
مثلاً ایشان معتقدند برای اینکه به تمدن نوین اسلامی برسیم، باید جامعۀ اسلامی داشته باشیم و جامعۀ اسلامی هم باید پیشرفت کند. ایشان سپس الگوی «ایرانی اسلامی پیشرفت» را مطرح کردند و حاصلش، پیشرفت کشور در عرصههای مختلف علمی، شده است.
وی افزود: آرمان «عدالت»، آرمان «هویت ایرانی-اسلامی» و سایر آرمانها نیز بارها از ایشان شنیده شده است. یکی از اهداف دشمن این است که آرمانها را از ما بگیرد و وقتی آرمان از ما گرفته شود، روح حکمرانی از ما گرفته خواهد شد. همۀ ایدئولوژیها در دنیا آرمان دارند، زیرا میخواهند حیات پیدا کنند و حیاتشان، استمرار داشته باشد.
لزوم توجه به اثربخشی و کارآمدی
دکتر خسروپناه، رکن سوم الگوی حکمرانی آیت الله خامنهای را کارآمدی عنوان کرد و توضیح داد: حضرت آقا در کنار آرمانها، واقعیتها را هم میبینند. هرگاه مسئولین خدمت به آقا گزارش میدهند، ایشان از اثربخشی میپرسند و اینکه خروجی کارها چه بوده است. لذا مهم است که به واقعیتها و کارآمدی واقعیتها توجه شود.
به گفتۀ وی، یکی از کلیدواژههایی که بعضی از محققین غربی روی آن تأکید میکنند، اثربخشی است و در حوزه نظارت، اثرسنجی اهمیت دارد.
وی با اشاره به اینکه حضرت آقا همواره بر نیازهای علمی و فرهنگی تأکید دارند، متذکر شد: همچنان که میدانیم، اولین کسی که از مؤسسه رویان حمایت کرد، حضرت آقا بودند. دکتر بهاروند در کتاب خاطراتشان به این مسئله اشاره کردهاند. همچنین اولین کسی که بحث هوش مصنوعی و فناوری کوانتوم را مطرح کرد، حضرت آقا بود. بعد از آن نخبگان این رشته جمع شدند، سند نوشته و ساختار ساخته شد و نیز ستاد در معاونت علمی ریاست جمهوری تشکیل شد. فکر اصلی این نیاز را آقا در ذهن نخبگان انداخت و امروز به صورت یک دستاورد برای جمهوری اسلامی، درآمده است.
توجه به چالشها
خسروپناه، افزود: توجه به چالشها از دیگر نمونههای کارآمدی است. اینکه حکمران آرمان داشته باشد، مسائل واقعی را با نگاه کارآمدی دنبال کند، اما چالشها را نبیند، موفق نخواهد بود. مباحثی مثل ناتوی فرهنگی، تهاجم فرهنگی و بحث شبهاتی که در حوزۀ مفاهیم وجود دارد، از نمونههای چالشها، هستند.
وی در توضیح سخنان خود،افزود: مثلاً در یکی از سالها، حضرت آقا در خطبههای نماز جمعه، بحث «آزادی» را تبیین کردند که الان با چه چالشهایی مواجه شده است. آقا همواره تأکید دارند که بدانیم در چه عصری به سر میبریم و کدام مسئله اصلی و کدام فرعی است و با توجه به آنها، مطالعه و اقدام کنیم.
سیاستهای کلی و نظارت رهبری
دیگر سخنران این برنامه، آیتا الله مصباحی مقدم، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام بود که به تشریح الگوی حکمرانی اقتصادی از نگاه رهبر معظم انقلاب پرداخت و تاکید کرد: سیاستهای کلی نظام، چارچوب قانونگذاری و نظارت رهبری را، مشخص میکند.
وی با اشاره به اصل ۱۱۰ قانون اساسی، گفت: وظیفه رهبری نه تنها تعیین سیاستها بلکه نظارت بر حسن اجرای آنهاست. سیاستها با کمک و همراهی مجمع تشخیص تدوین و رهبری بر اجرای آن، نظارت میکنند.
آیت الله مصباحی مقدم درباره سیاستهای اصل ۴۴ قانون اساسی (ابلاغی سال ۸۴) افزود: رهبر انقلاب فرمودند ۸۰ درصد بنگاههای دولتی به بخش خصوصی واگذار شود و ۲۰ درصد در اختیار دولت برای اعمال حاکمیت باقی بماند، اما در عمل این میزان کمتر از انتظارات تحقق یافته و تنها حدود ۱۷ درصد به بخش خصوصی واگذار شده و بقیۀ آنچه واگذار شده، بخش عمده آن نیز، برای رد دیون بوده است.
اقتصاد اسلامی؛ تعادل بین فردگرایی و جامعهگرایی
عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، با بررسی تفاوتهای اقتصاد جمهوری اسلامی با اقتصادهای سرمایهداری و سوسیالیستی بیان کرد: اقتصاد سرمایهداری، بر منافع فردی و اقتصاد سوسیالیستی، بر جامعهگرایی استوار است، اما نظریه اقتصادی اسلام و اندیشههای رهبری، ترکیبی از فردگرایی و توجه به جامعه است. فردگرایی تا زمانی پذیرفتنی است که با منافع جامعه هماهنگ باشد و هرگاه تضاد پیش آمد، منافع جامعه مقدم است.
عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام،افزود:سیاستهای رهبری اقتضا میکند که امور تصدیگری به مردم واگذار شود و دولت تنها نقش سیاستگذاری داشته باشد.
ورود دولت و حاکمیت محدود به عرصه زیربناهای اقتصادی است
آیت الله مصباحیمقدم در بخش دیگری از سخنان خود، بر تأکیدات رهبر انقلاب بر اموری چون رفع فقر، رشد اقتصاد دانشبنیان، افزایش بهرهوری عوامل تولید، و تضمین امنیت غذا و درمان تاکید کرد و اظهار داشت: رهبر انقلاب بر ارتقای بازار سرمایه ایران، اصلاح ساختار نظام بانکی و بیمهای با محوریت کارایی، شفافیت، سلامت و بهرهگیری از فناوریهای نوین و توانمندسازی بخش خصوصی و تعاونی، تاکید دارند.
حیات همه جانبه،بهترین هدیه الهی
رئیس مدرسه عالی فقاهت، دیگر سخنران این همایش بود که، به موضوع «ضرورت استخراج الگوی حکمرانی ولایی»،پرداخت و نظریاتی پیرامون این موضوع ،مطرح کرد.
دکتر حسن وحدتی شبیری،در ابتدا با اشاره به آیۀ 24 سورۀ انفال، بهترین هدیۀ خداوند به انسانها را حیات همهجانبه دانست و گفت: این حیات، هم حیات فردی و هم حیات اجتماعی است. اگر بشر را به حال خود واگذارند تا جایی سقوط میکند که فرزند دختر خود را زنده به گور و به آن افتخار میکند. در حیات اجتماعی نیز پیامبران دست بشر را گرفتند و به آنها راه صحیح پیمودن مسیر کمال را، نشان دادند.
وی با اشاره به اینکه، هر آسیبی از خرداد ۴۲ تا به الان متحمل شدیم و شهدایی که تقدیم کردیم، اگر چند برابر آن آسیب ببینیم و شهید تقدیم کنیم برای اینکه اصل چهارم قانون اساسی تا ظهور امام زمان (عج) باقی بماند، ارزش دارد، افزود: اصل چهارم قانون اساسی میگوید در جمهوری اسلامی تمام قوانین باید اسلامی باشد. امتیاز انقلاب اسلامی ما با سایر انقلابها همین است که ما معیار حرکت جامعه را قوانین ناب اسلامی قرار دادهایم و باید پای این حرف بایستیم و ایستادن پای آن، هزینههای سنگینی میخواهد.
ضرورت تبیین نظریه حکمرانی ولایی
وحدتی شبیری، با اشاره به اینکه در نظریه ولایت، یک نوع دلدادگی و عشق پیرو به امام نهفته است و آن دلدادگی است که پیرو و تابع را به دنبال امام میکشاند، خاطرنشان کرد: نخستین ضرورت برای جامعۀ اسلامی تبیین نظریۀ حکمرانی ولایی است که اولاً مبانی نظری حکمرانی ولایی را باید از منابع دینی استخراج کنند و سپس به سیره و روش امام راحل و بزرگان انقلاب مانند شهید بهشتی و مقام معظم رهبری مراجعۀ دقیق،داشته باشند.
حجتالاسلام وحدتی شبیری، تاکید کرد: انقلاب اسلامی نباید وابسته به شخص باشد. چنانکه وقتی بنیانگذار انقلاب رحلت کرد، انقلاب باقی ماند. گذشته از اینکه نظریۀ حکمرانی ولایی را تبیین میکنیم، باید حکمرانان ولایی نیز تربیت کنیم.
به گفتۀ وی پیروان ولی دینی، باید به گونهای باشند که خواست درونی ولی امر، برای آنها الزام ایجاد کند و دیگر منتظر دستور او،نمانند.
وحدتی شبیری در پایان،به حکمرانی ولایی رهبر انقلاب در جنگ 12 روزه اشاره کرد و متذکر شد: نمونهای از این حکمرانی ولایی را ما در جنگ ۱۲ روزه دیدیم که مقام معظم رهبری چطور مدیریت کردند. ایشان نهادسازی میکند و ابتکار به خرج میدهد و جامعه و کشتی بحرانزده را از آسیب حفظ میکند.
سه محور معرفتی در حکمرانی سیاسی رهبری
حجتالاسلام احمد رهدار، عضو هیات علمی دانشگاه باقرالعلوم قم، دیگر سخنران این برنامه بود که با موضوع «الگوی حکمرانی سیاست آیت الله خامنهای»،به ایراد سخن پرداخت. وی با اشاره به اینکه الگوی حکمرانی جمهوری اسلامی، نمونهای بیبدیل در عرصه سیاست و شاخص و بینظیر است، اظهار داشت: این ویژگی انحصاری نه تنها در جهان اسلام، بلکه در خارج از جهان اسلام نیز، اعتراف شده است.
وی با بیان اینکه، مبانی معرفتی و فکری این الگو بر سه محور استوار است، افزود: نخستین محور ولایت فقیه است که میراث گذشتگان و بهویژه میراث امام خمینی(ره) است.
وی ترکیب دین و سیاست که از ممیزات اصلی جمهوری اسلامی است و رهبر انقلاب نیز در بیانیه گام دوم به صراحت بر آن تاکید کردهاند را دومین محور الگوی حکمرانی سیاسی ایشان دانست و تاکید کرد: سومین محور، مردمسالاری دینی است که اساس نظریه حکمرانی جمهوری اسلامی را، تشکیل میدهد.
ثبات ساختار و مهندسی قدرت
دکتر رهدار، در توضیح شاخصههای نهادی الگوی حکمرانی بیان کرد: یکی از ویژگیهای بارز الگوی رهبری، تمرکز بر ثبات ساختار نظام بهعنوان مولفه قدرت یک نظام سیاسی است. مولفه دیگر، نقش راهبری و فرادستی رهبری در مدیریت کلان کشور است.
وی،ادامه داد: مسئله مهم دیگر مهندسی تعادل قدرت است. ساختار حکومتی ایران بر مبنای تفکیک قوا طراحی شده، اما تفاوت آن با الگوی غربی در این است که در ایران تقسیم قوا وجود دارد.
وی تصریح کرد: یکی از وظایف رهبری این است که نگذارد هر یک از قوا بهطور مستقل عمل کرده و ظرفیتهای نهادی خود را برای فشار بر نهادهای دیگر،به کار گیرند.
عدالت، پیشرفت و توسعه علمی
به گفتۀ رهدار، دو کلیدواژه اصلی در اندیشه رهبری عدالت و پیشرفت هستند؛ مفاهیمی که ایشان همواره مورد حمایت و پاسداری جدی قرار دادهاند. مولفه دیگر، توسعه علمی و فناوری است. رهبر انقلاب شخصاً در جهتدهی به علم، خصوصاً دانشگاهها و حتی حوزههای علمیه و بهرهگیری از فناوریهای نوین، پیشگام بودهاند.
رهدار با اشاره به موفقیتهای بینالمللی جمهوری اسلامی گفت: یکی از نمونههای بارز صدور گفتمان انقلاب اسلامی، در مبارزه با داعش در عراق و لبنان و ... نمودار شد و الگوی حشدالشعبی در عراق، بر اساس این الگو،شکل گرفت.
وی با اشاره به سبک مدیریتی رهبرانقلاب، خاطرنشان کرد: مدیریت بحرانها توسط رهبرانقلاب، بسیار قابل تأمل است. همچنین مدیریت نرمافزاری ایشان بهویژه در شیوه سخنرانیها و دیدارها نمود دارد. علاوه بر این، کار با نخبگان و نیروهای جوان، یکی از رویکردهای برجسته ایشان در اداره کشور است.
چالشها و مسائل حکمرانی از دیدگاه رهبر انقلاب
دکتر فرامرز عابدینی، دیگر سخنران این همایش بود که به موضوع «چالشها و مسائل حکمرانی از دیدگاه آیتالله خامنهای»، پرداخت.
وی با اشاره به نگاه منظومهای رهبری به دین، تاکید کرد: امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب نگاه منظومهای به دین دارند و همین نگاه، ضرورت رجوع نخبگان و فرهیختگان به اندیشههای ایشان در طراحی الگوی حکمرانی اسلامی را، دوچندان میکند
وی افزود: امامین انقلاب ، در اندیشۀ خود پیوند عمیقی میان دین، ایمان و عقلانیت برقرار کردهاند که عقلانیت اجتماعی را، پرورش داده است.
عابدینی،تصریح کرد: برای طراحی حکمرانی اسلامی باید نقشه اصلی را بشناسیم؛ اگر نقشهای که امام و رهبر انقلاب ترسیم کردهاند، پیش چشم ما نباشد، دچار گمراهی میشویم و شکاف معرفتی عمیقی شکل میگیرد. نقشه امام خمینی(ره) به عنوان معمار انقلاب اسلامی، بنای نظم مدنی و سیاسی بر اساس عقلانیت اسلامی، است.
وی با بیان اینکه، میان حکمرانی غربی و حکمرانی اسلامی یک تفاوت جوهری وجود دارد، یادآور شد: برای تحقق حکمرانی اسلامی نیازمند طراحی یک طرح جامع هستیم. این همان مطالبهای است که رهبر انقلاب در بیانیۀ خود به مجلس خبرگان مطرح کردند. امروز، هم برای بقا و حیات خودمان و هم برای پاسخ به عطش جهان نسبت به الگوی حکمرانی اسلامی،باید دست به طراحی بزنیم.
انسجام در نگاه منظومهای
وی با تأکید بر جایگاه امام خمینی(ره)، گفت: امام در عین حال که یک فقیه برجسته بودند، فیلسوف، عارف و سیاستمدار نیز بودند. همین نگاه منظومهای باعث انسجامبخشی به دستگاه تحلیلی ایشان شده بود. وقتی نگاه منظومهای داشته باشیم، در مواجهه با یک مسئله، منظرهای مختلفی ارائه میدهیم که ارتباط منطقی میان آنها برقرار میشود.
داشتن نگاه منظومهای حلقه گمشده امروز ماست
عابدینی خاطرنشان کرد در نگاه رهبر انقلاب، ارکان حکمرانی اسلامی، یک بسته کامل وبههمپیوستهاند. در این نگاه، بین اراده پروردگار و اراده عمومی مردم پیوند برقرار میشود و شریعت نیز، این ارتباط را، کامل میکند.
نظر شما