ولادت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) در حریم کعبه، تنها رویدادی تاریخی نیست، بلکه نماد پیوند «توحید» با «انسانپروری» است. اگر خانه خدا، زادگاه انسان کامل باشد، طبیعی است که کانون خانواده نیز میتواند و باید محل تربیت انسانهای متکامل باشد. تقارن این میلاد فرخنده با «روز پدر» در تقویم ملی-مذهبی ایران، فرصتی است برای گذر از نگاهی صرفاً شعاری و بازخوانی نظام تربیتی و خانوادگی در سیره عملی آن امام همام. در راستای این امر در طی مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین دکتر سید عباس موسوی دبیر حلقه اجتهادی فقه تعلیم و تربیت، مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ع) به ارائه تحلیلی منسجم از سیره علوی در دو نقش محوری «پدر» و «همسر»، و تبیین کارکرد مناسک دینی در تحکیم خانواده، به عنوان پاسخی عملی به چالشهای امروزین این نهاد بنیادین پرداخته ایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
پدری و همسری در سیره پدر امت
دکتر سید عباس موسوی با اشاره به سیره امام علی(ع) در نقش پدر و همسر عنوان کرد: الگوی رفتاری امام علی(ع) در کانون خانواده، تصویری جامع و پویا ارائه میدهد که در سه اصل کلیدی قابل تبیین است:
الف) پدری مرحلهنگر و خردپذیر: برخلاف دیدگاههای ایستای سنتی، امام (ع) پدری را ترسیم میکند. که نقشش با مراحل رشد فرزند دگرگون میشود. ایشان در حدیثی معتبر میفرمایند: «کُنْ لِوَلَدِکَ سَبْعَ سِنینَ سَیِّداً، وَ سَبْعَ سِنینَ عَبْداً، وَ سَبْعَ سِنینَ وَزِیراً» (آمدی، غررالحکم، ح ۹۵۹۶). این روایت، یک نظام تربیتی دقیق را پایهریزی میکند: در هفت سال نخست، پدر مأوای امن و سرشار از محبت بیقید و شرط است (سیّد). در هفت سال دوم، در حالی که اقتدار تربیتی خویش را حفظ میکند، چونان خدمتگزار، خواستههای مشروع کودک را اجابت میکند تا مسئولیتپذیری را در او نهادینه کند (عبد). در هفت سال سوم، به مشاوری دلسوز تبدیل میشود که استقلال عقلانی و شخصیتی جوان را به رسمیت میشناسد و با او به گفتوگو مینشیند (وزیر). این نگاه، نشان از درک عمیقی از روانشناسی رشد دارد که در عصر خود بینظیر بود.
ب) همسری مبتنی بر مشارکت و تکریم متقابل: سیره عملی امام با حضرت فاطمه زهرا(س) نشان میدهد که خانواده علوی، نه نهادی مبتنی بر سلطه، که مجموعهای مبتنی بر همکاری است. روایات تاریخی از تقسیم کار منزل و مشارکت فعال امام در امور داخلی خانه خبر میدهند. این تصویر زمانی تکمیل میشود که پیامبر اکرم(ص) درباره رابطه آن دو بزرگوار میفرمایند: «نِعْمَ الزَّوْجُ لِزَوْجَتِهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ» (مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۳، ص۱۱۷). این توصیف، «همسر نمونه بودن» را فضیلتی والا و همتراز دیگر کمالات امام معرفی میکند.
ج) عدالت در تمام سطوح و پرهیز از تحمیل نسلی: از آموزههای ظریف امام، تأکید بر عدالتی فراگیر است که حیطه عواطف را نیز دربرمیگیرد. ایشان با بینشی عمیق به والدین هشدار میدهند: «لا تَقْهَروا أولادَکُم عَلی آدابِکُم، فإنّهُم مَخلوقونَ لِزَمانٍ غیرِ زمانِکُم» (آمدی، غررالحکم، ح ۱۰۵۲). این کلام، مبانی هرگونه تحمیل، یکسانانگاری و نادیده گرفتن تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی نسلها را به چالش میکشد. در سطح عمل نیز میفرمایند: «اعدِلوا بین أولادِکم فی العطیّة کما تحبّون أن یعدلوا بینکم فی البرّ و اللّطف» (مجلسی، بحارالأنوار، ج۱۰۱، ص۹۵). یعنی پدر و مادر، پیش از توقع نیکی و مهربانی از فرزندان، باید خود در بخشش و مهرورزی میان آنان عادل باشند.
بهترین هدیه برای روز پدر
حجت الاسلام والمسلمین موسوی با طرح این مسئله که روز پدر را بایستی از قالب دادن هدیهای نمادین به فرصتی برای گفتوگو و احترام تبدیل کرد؛ میگوید: مشکل اصلی، تقلیل این مناسبت به یک رخداد مصرفی و فاقد عمق ارتباطی است. کلید گذر از این وضعیت، جایگزینی «منطق هدیهمحور» با «منطق گفتوگومحور» است. نامه ۳۱ نهجالبلاغه، که مجموعهای از پندهای پدرانه امام به فرزندش امام حسن مجتبی(ع) است، عالیترین نمونه عملی این منطق به شمار میرود. در این نامه، پدر نه از موضع فرماندهی، که از جایگاه مشاوری آزموده و دلسوز سخن میگوید. احیای روز پدر در پرتو این الگو، میتواند به ایجاد سنتی جدید بینجامد: خانوادهها میتوانند در این روز، فرصتی برای گفتوگویی صمیمانه فراهم آورند و درباره مضامینی از آن نامه، همچون مسئولیتپذیری، حکمت در دوستیابی، مدیریت خشم و اهمیت دانشاندوزی، به تبادل نظر بپردازند. پرسشهایی مانند «به نظر شما امروز عمل به کدام یک از این سفارشها برای جوانان چالشبرانگیزتر و در عین حال حیاتیتر است؟» میتواند شکاف نسلی را کاهش داده و فضایی از احترام متقابل ایجاد کند.
سلامت و استحکام خانواده به سبک علوی
دکتر موسوی با اشاره به نقش پدر در استحکام روانی و اخلاقی خانواده بیان کرد:در منظومه فکری امام علی(ع)، پدر تنها نانآور خانه نیست؛ او «ستون روانی و اخلاقی» خانواده است. ایشان در کلامی ژرف میفرمایند: «الأدبُ خیرُ میراث» (نهجالبلاغه، حکمت ۲۳). این گزاره، به وضوح «تقدم سرمایه اخلاقی بر سرمایه مادی» را اعلام میدارد. رسالت اصلی پدر، انتقال این میراث گرانقدر از طریق منش، گفتار و کیفیت رابطه اوست. پدری که بر مبنای انصاف و عدالت بنا شده باشد، برای فرزندان «امنیت روانی» میآفریند؛ امنیتی که ریشه در اطمینان از محبت و انصاف بیقید و شرط پدر دارد. این بستر امن، اساسی است برای رشد شخصیتی سالم، شکلگیری اعتماد به نفس و تابآوری در برابر آسیبهای اجتماعی. بنابراین، پدر علوی با عملکرد خود، خانواده را به «پناهگاهی اخلاقی» تبدیل میکند که اعضای آن در سایه اطمینان به عدالت و مهر او، از گزند بسیاری از ناملایمات در امان میمانند.
مناسک مذهبی تقویت کننده ارکان خانواده
مدرس حوزه با مطرح کردن اهمیت مناسک و اعیاد مذهبی در ایجاد همدلی و پیوند نسل جوان با خانواده افزود: اعیاد و مناسک مذهبی، اگر با معرفت همراه شوند، میتوانند به «کانالهای کارآمد انتقال معنا و ساختن سرمایه عاطفی جمعی» بدل گردند. وقتی خانوادهای حول محور جشنی مانند میلاد امام علی(ع) گرد هم میآیند، تنها به یک مراسم نپرداختهاند؛ آنان در حال ساختن «خاطرهای مشترک و معنادار» هستند که پیوندهای عاطفی را تعمیق میبخشد. این فرآیند برای نسل جوان، فرصتی بیبدیل فراهم میآورد تا «تجربه دینداری» را نه پدیدهای فردی و مجرد، بلکه بهعنوان رویدادی گرم، انسبخش و جمعی در کنار عزیزان خود بیاموزد و درونی کند. امام علی(ع) نماز را «قُربانُ کلِّ تَقِی» میخوانند (نهجالبلاغه، حکمت ۱۳۶). این «قربان» بودن و تقرب جستن، هنگامی که در بستر جمع خانوادگی و در غمره شادیهای مذهبی محقق شود، به پیوندی ناگسستنی بین اعضای خانواده و معارف دینی میانجامد و دینداری را با حس تعلق و شادی مشترک درمیآمیزد.
وی در ادامه افزود: چالش اصلی، تبدیل شدن مناسک به رفتارهایی قالبی و خالی از معنا برای نسل جدید است. راهحل بنیادین از نگاه امام علی(ع)، جایگزینی «شکلمحوری» با «فهممحوری» است. ایشان با صراحت میفرمایند: «لا خَیرَ فی عبادةٍ لا فِقهَ فیها» (آمدی، غررالحکم، ح ۱۰۳۸). بر این اساس، هرگونه عبادت و مناسکی که با شناخت و درک همراه نباشد، فاقد ثمره واقعی است. بنابراین، لازم است خانوادهها پیش از برگزاری هر مناسبت، «زمینهسازی فکری» انجام دهند. به عنوان مثال، در آستانه میلاد امام علی(ع)، میتوان در فضایی غیررسمی، درباره یکی از ابعاد شخصیت ایشان، مانند عدالت اجتماعی، علمدوستی، یا سادهزیستی، گفتوگو کرد. پرسش مستقیم از جوانان که «به نظر شما جامعه امروز ما بیشتر به کدام وجه از سیره امام نیازمند است؟» آنان را از موقعیت «شنونده منفعل» خارج کرده و به «کنشگر فعال» در فرآیند خلق معنا تبدیل میکند. همچنین، پیوند زدن محتوای مناسبت به مسائل ملموس زندگی (مانند تأکید بر رعایت انصاف در محیط خانواده به مناسبت عدالتورزی امام) سبب میشود مناسک، به جای آیینی گذرا، به «درسنامهای کاربردی» برای بهبود زندگی روزمره بدل شوند.
خانواده محل تجلی قداست
حجت الاسلام موسوی به عنوان جمعبندی و سخن پایانی با اشاره به اهمیت میلاد امیرامومنین(ع) بیان کرد: ولادت امام علی(ع) در خانه خدا، نماد آن است که خانواده میتواند محل تجلی قداست و پرورش انسان کامل باشد. بازخوانی سیره آن حضرت در نقش پدر و همسر، الگویی زنده و کارآمد پیش روی ما مینهد که بر سه پایه استوار است: پدری خردمند و گفتوگوپذیر، همسری مبتنی بر مشارکت و کرامت، و عدالتی فراگیر در تمام عرصههای رابطه. مناسبتهایی چون میلاد علوی و روز پدر، اگر با نگاهی عمیق به این ارکان و با ارتقای مناسک از سطح تکرار به ژرفای معنا همراه گردد، میتواند کانون خانواده را از نهادی صرفاً زیستی به «کارگاه تربیت انسانهای متعادل و معناجو» تبدیل کند. در این صورت، خانواده ایرانی با تکیه بر این میراث غنی، نه تنها در برابر طوفانهای فرهنگی مصونیت مییابد، بلکه میتواند نسلی را پرورش دهد که ارزشهای انسانی ـ دینی را نه از سر اجبار، بلکه از روی فهم، انس و انتخاب آگاهانه، در وجود خویش نهادینه کرده است. به عنوان پژوهشگری در عرصه فقه تربیت، معتقدم تبیین و تعمیق چنین الگوهای بومی و ناب دینی، امروز بیش از هر زمان دیگری یک ضرورت اجتهادی و اجتماعی است.
منابع
1ـ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح.
2ـ آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، تصحیح سید مهدی رجایی.
3ـ مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار.
نظر شما