در طلیعه سیزدهم رجب و در آستانه میلاد باسعادت مولای متقیان، علی(ع)، حضرت آیتالله العظمی جعفر سبحانی، از مراجع عظام تقلید و متفکران برجسته جهان تشیع، در یادداشتی اختصاصی که برگرفته از کتاب گرانسنگ فروغ ولایت است، به تبیین علمی و معرفتی ابعاد تکوین شخصیت آن امام همام پرداختهاند. این مرجع عالیقدر در این نوشتار، نشان میدهند که چگونه پرورش در دامان نبوت، از ایشان شخصیتی بیبدیل و یگانه برای تاریخ ساخت. آنچه در ادامه میخوانید، تحلیلی خواندنی از این عالم ربانی است.
ریشههای یک عظمت بیهمتا
جوامع انسانی بدون رهبران الهی، دچار سکون و رکود و در نهایت به فرومایگی و انحطاط میرسند. تاریخ نشان داده است که مردان بزرگ، همچون موجهایی در دریای جامعه، سرنوشت ملتها را رقم میزنند؛ موجهایی که گاه ویرانگر و گاه نجاتبخشاند. در میان این موجآفرینان، پیامبران الهی جایگاهی والایی دارند، زیرا آنان با هدایت آسمانی، خِرد انسان را بیدار میکنند و تمدنهایی بر پایه عقل، اخلاق و معنویت میسازند.
پیامبر اسلام(صلیاللهعلیهوآلهوسلم) نمونه کامل چنین رهبری است. او در روزگاری که جهل، تعصب و بتپرستی بر جامعه عرب سایه افکنده بود، نوری از وحی آورد که تمدنی انسان ساز و اخلاقی را بنیان نهاد.
برای فهم درست جایگاه علی(ع)، باید به ریشههای شکلگیری شخصیت او بازگشت. از دیدگاه علمی، شخصیت هر انسان حاصل پیوند سه عامل است: وراثت، محیط و تربیت. در زندگی علی(ع)، هر سه عامل در بالاترین سطح فراهم شد. او در خاندان بنیهاشم چشم به جهان گشود؛ خاندانی که ایمان، سخاوت و دفاع از حق، در آن ریشهدار بود. پدرش ابوطالب، بزرگترین حامی پیامبر در سالهای دشوار دعوت بود و این فداکاری، نشان از ایمان و معرفتی ژرف داشت. مادرش فاطمه بنت اسد نیز از زنان مؤمن و پاکدامن به شمار میرفت و افتخار ولادت علی(ع) در خانه کعبه، نام او را در تاریخ ماندگار ساخت.
اما نقطه عطف اصلی در شکلگیری شخصیت علی(ع)، تربیت مستقیم او در خانه پیامبر اکرم(ص) است. پیامبر(ص) علی(ع) را تنها به سرپرستی نگرفت، بلکه با تربیتی عمیق و همهجانبه، او را پرورش داد. علی(ع) در کنار پیامبر(ص) آموخت چگونه بیندیشد، چگونه سخن بگوید و چگونه در برابر سختیها استوار بماند. این نزدیکی دائمی، شخصیتی ساخت که بعدها در همه میدانها، حضوری تعیینکننده و اثرگذار داشت. پیامبر(ص)، اخلاق خویش را هر روز به او میآموخت و او را همراه خود به خلوتهای عبادت و تأمل میبرد؛ بهگونهای که علی(ع) خود این پیروی را به پیروی بچهشتر از مادر تشبیه کرده است.
ثمره این تربیت و ادب، در نخستین روزهای بعثت آشکار شد؛ آنگاه که علی(ع) نخستین کسی بود که دعوت پیامبر(ص) را پذیرفت. البته این ایمان، بهمعنای تحصیل ایمانی تازه نبود، بلکه اظهار ایمانی دیرینه و ریشهدار بود که سالها در جان او پرورده شده بود. قرآن کریم برای «سبقت در ایمان» ارزش ویژهای قائل است، زیرا پیشگامی در روزگار سختی و خطر، نشانه صدق و استواری انسان است.
بدینسان، علی(ع) نه بر اثر تصادف تاریخی، بلکه در پرتو وراثتی پاک، تربیتی نبوی و محیطی سرنوشتساز، به شخصیتی یگانه بدل شد. او پرورشیافته وحی و ادب نبوت بود؛ انسانی که اگر جامعه زمانهاش او را بهدرستی میشناخت، مسیر تاریخ اسلام میتوانست به گونهای دیگر رقم بخورد و امت اسلامی از بسیاری رنجها و انحرافها در امان بماند.
نکتهای بسیار مهم ادب کم نظیر علی(ع) در دوران حیات پیامبر(ص) است. او در تمام سالهای حضور پیامبر اسلام(ص)، هرگز خطبهای نخواند و حدیثی از خود نقل نکرد. این سکوت، نشانه ناتوانی نبود؛ بلکه گواهی روشن بر معرفت، تواضع و ادب عمیق او در برابر مقام نبوت بود. علی(ع)، که بعدها بهحق «امیر بیان و بلاغت» شد، در آن سالها آگاهانه لب فروبست تا هیچ سخنی در کنار سخن پیامبر قرار نگیرد و همه توجهها تنها به رسول خدا معطوف باشد. این خاموشی سنجیده، خود نوعی بلاغت است؛ بلاغتی که از درک درست جایگاه وحی و اطاعت آگاهانه سرچشمه میگیرد.
نظر شما