ماجرا چند سالی است که شروع شده و همه در جهان منتظرند دولتمردان و مسئولانشان چاره‌ای بیندیشند تا کودکان و نوجوانان کمتر بابت حضور در شبکه‌های اجتماعی آسیب ببینند. البته فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی با همه نکات مثبتی که دارند وقتی پای آسیب رساندن وسط می‌آید دیگر پیر و جوان و بزرگ و کوچک نمی‌شناسند؛ منتها طبیعی است که کودکان و نوجوانان در این زمینه آسیب‌پذیرترند و به حمایت‌های قانونی بیشتری نیاز دارند. دو روز پیش خبر رسید قانون‌گذاران در فرانسه قرار است لایحه‌ای را بررسی کنند که براساس آن دسترسی افراد زیر ۱۵ سال به شبکه‌های اجتماعی و همچنین استفاده از تلفن همراه در دبیرستان‌ها ممنوع شود.

منع رفت و آمد

آن طور که «یورونیوز» گزارش داده در متن پیش‌نویس قانون جدید فرانسوی‌ها آمده: «مطالعات و گزارش‌های متعدد اکنون به‌روشنی خطرات ناشی از استفاده بیش از حد نوجوانان از صفحه‌نمایش‌های دیجیتال را تأیید می‌کنند...».
دولت فرانسه هم معتقد است کودکانی که دسترسی نامحدود به اینترنت دارند، معمولاً در معرض محتوای نامناسب قرار می‌گیرند و ممکن است با آزار و اذیت اینترنتی مواجه شوند.
پیش‌نویس قانونی که فرانسوی‌ها در پی تصویبش هستند فعلاً فقط دو ماده دارد، اول اینکه ارائه خدمات شبکه‌های اجتماعی به افراد زیر ۱۵ سال توسط پلتفرم‌های آنلاین غیرقانونی شود و دوم اینکه استفاده از تلفن همراه در دبیرستان‌ها ممنوع خواهد شد.
فرانسوی‌ها پیش از این در سال۲۰۲۳، قانون تعیین «سن حقوقی دیجیتال» را تصویب کرده بودند که چون با قوانین اتحادیه اروپا مغایرت داشت، اجرایش متوقف شد. ممنوعیت استفاده از تلفن همراه در مدارس ابتدایی و راهنمایی هم که از سال ۲۰۱۸ اجرا شد، به اعتراف فرانسوی‌ها به‌ندرت اجرا می‌شود.
این در حالی است که نگرانی جهانی نسبت به آثار منفی شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان رو به افزایش است. کمیسیون پارلمانی فرانسه چند ماه پیش اثرات روانی تیک‌تاک را بررسی کرد و پس از آن، پیشنهاد اعمال «مقررات منع رفت‌وآمد دیجیتال» را برای نوجوانان پانزده تا هجده ساله ارائه کرد.
این کمیسیون پس از آن تشکیل شده بود که هفت خانواده فرانسوی در اواخر ۲۰۲۴ علیه تیک‌تاک طرح دعوی کردند و این پلتفرم را به نمایش محتوای تشویق‌کننده خودکشی برای نوجوانان متهم کردند.

لایه اول ماجرا

همان‌طور که بالاتر گفتیم، مشکل به امسال و به فرانسه یا اروپا محدود نمی‌شود. استرالیا شاید اولین کشوری باشد که لایحه ممنوعیت استفاده از رسانه‌های اجتماعی برای افراد زیر ۱۶ سال را یک سال و چند ماه پیش با سروصدای زیاد تصویب کرد، اما درهر حال اولین کشوری نیست که سعی کرده این ممنوعیت را اجرایی و حفظ کند. وبگاه studyinternational می‌نویسد فرانسوی‌ها استارت این ماجرا را چند ماه زودتر از استرالیا زدند، در اسپانیا هم حدود یک سال و نیم پیش قانونی در این زمینه تصویب شد. نروژی‌ها حداقل سن استفاده از پلتفرم‌ها را از ۱۳ سال به ۱۵ سال رساندند و ایتالیایی‌ها هم از سال ۲۰۱۸ قانونی گذاشتند که افراد زیر ۱۴ سال هنگام ثبت‌نام در شبکه‌های اجتماعی باید رضایت والدین را داشته باشند. دانمارک هم قوانینش را تصویب کرده و قرار است به‌زودی به جرگه کشورهایی بپیوندد که فعالیت پانزده ساله‌ها و کمتر را در شبکه‌های اجتماعی محدود می‌کنند. از قاره اروپا که خارج شویم، می‌بینیم هند، کنیا، کره جنوبی، اندونزی، مالزی، نیوزیلند، برزیل و... هم قوانین دست و پا شکسته‌ای در این زمینه دارند.
در ایالات متحده هم چند سالی است که بحث بر سر لایحه ایمنی آنلاین کودکان، قانون حمایت از کودکان در برابر شبکه‌های اجتماعی و... در جریان است و در برخی ایالت‌ها محدودیت‌های قانونی اعمال شده و در برخی دیگر هنوز با آن مخالفت می‌شود. جالب اینکه در اغلب موارد هم جریمه‌های درشت و سنگین برای پلتفرم‌هایی که از قانون سر باز می‌زنند در نظر گرفته شده و موانع و محدودیت‌های مؤثری هم سر راه کاربرانی که بخواهند بی‌قانونی کنند قرار داده شده تا قانون به بهترین نحو اجرا شود.
اما در مجموع فقط وقتی به لایه اول ماجرا و ابراز نگرانی‌های کارشناسان، خانواده‌ها، قانون‌گذاران و... نسبت به خطر شبکه‌های اجتماعی برای کودکان نگاه می‌کنید، به آینده ماجرا دلگرم می‌شوید. ابتدا به نظر می‌رسد اتفاق نظری که وجود دارد در این زمینه نوید آینده روشنی را می‌دهد، اما بیایید واقع‌بین‌تر باشیم؛ تعارف را هم در این زمینه کنار بگذاریم. وقتی به نتیجه برخی بررسی‌ها و تحقیقات در این زمینه نگاه می‌کنیم و سراغ لایه‌های بعدی ماجرا می‌رویم، متوجه می‌شویم اگرچه تصویب قانون و بعد هم ابلاغ آن ممکن و حتی آسان به نظر می‌رسد، اما مسئله به همین سادگی نیست.

شاید مجبور شوند

از وقتی هم هوش مصنوعی وارد میدان شده، جذابیت این عرصه را بالا برده و احساس می‌شود دیگر نمی‌توان فقط با اتکای به قانون و وضع کردن محدودیت‌های تازه کار را پیش برد.
یعنی واقعیت وضع موجود در جهان امروز و گستردگی حضور کودک و نوجوان در شبکه‌های اجتماعی از یک سو و تجربه‌های اغلب همراه با شکست وضع کردن محدودیت‌های قانونی از سوی دیگر به شما می‌گوید نباید به آینده امیدوار بود و حداقل اگر قرار است در این زمینه موفق شویم باید روی کارها و اقدامات دیگری در کنار وضع قوانین و ممنوعیت‌ها، سرمایه‌گذاری کنیم.
چرا؟ چون همین حالا خیلی از کشورها اعتراف کرده‌اند که با وجود وضع قوانین، در عمل ممنوعیت و محدودیت چندانی برای کودکان و نوجوانان اتفاق نیفتاده است؛ هوش مصنوعی دارد کار خودش را می‌کند، بخش زیادی از کاربران شبکه‌های اجتماعی را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند و خلافکاران و سایرعوامل خطرناک برای نوجوانان هم در این فضا مشغول به کارند. بنابراین چه بسا پس از وضع قوانین و محدودیت‌های مختلف در این زمینه و همچنین تلاش برای روشنگری خانواده‌ها نسبت به خطرات فضای مجازی، دولتمردان و قانون‌گذاران مجبور به اعلام حکومت نظامی دیجیتال و ممنوعیت رفت‌وآمد دیجیتال شوند!