آلاچیق که محل اتراق و اقامت عشایر شاهسون در دشت مغان و ییلاقات سرسبز استان اردبیل است، از بخش‌های مختلف چوبی و نمدی تشکیل شده و ریشه در قدمت زیست عشایری این منطقه دارد.

بر اساس اعلام اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، پرونده پیشنهاد ثبت جهانی آلاچیق و مهارت ساخت آن به وزارت میراث‌ فرهنگی ارائه شده تا از این میراث گرانبهای عشایر پاسداری شود.

ساختمان آلاچیق

یاسر رعنایی، مدیر روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، نمد را جزو گروه بافته‌های داری و زیراندازها دانست و گفت: نمد که به طور عمده برای پوشش آلاچیق‌های عشایر استفاده می‌شود، با استفاده از پشم حلاجی‌ شده و به روش مالش و ورز دادن توسط “نمد مال” تولید می‌گردد.

کَرَم نعمت‌زاده، از عشایر فعال و بسیجی دشت مغان استان اردبیل، در خصوص سازه آلاچیق توضیح داد: اسکلت آلاچیق از یک حلقه سقف چوبی و تعدادی تیر خمیده تشکیل شده که هنگام برپایی، شکل گنبدی به خود می‌گیرد.

وی افزود: عشایر با فن خاصی این آلاچیق‌ها را برپا و برچیده می‌کنند و این مهارت نسلی به نسل دیگر منتقل شده است و در تزیینات داخلی آلاچیق ها نقش و نگار اصیل و طبیعی بکار گرفته می‌شود.

نعمت‌زاده ادامه داد: داخل آلاچیق با نواری به عرض ۱۰ سانتی‌متر از جنس پشم الوان و زیبا تزیین می‌شود که نقوش آن ملهم از محیط زندگی طبیعی و شامل طرح‌هایی چون “پنجه گربه” (پیشیک دیرناغ)، “شانه” (دراق)، “برگ” (یاپراق)، “ستاره” (اولدوز) و “شاخ قوچ” (قوچ بوینوزی) است.

وی افزود: آلاچیق‌ها همیشه پشت به باد و در محلی به نام “یللیخ” برپا می‌شوند تا از ورود باد و خاشاک جلوگیری شود، همچنین برای زیبایی، منگوله‌های پشمین الوان به نام “قوتاز” بالای آن دوخته می‌شود.

گفتنی است، آلاچیق عشایر شاهسون همراه با جاذبه‌های گردشگری استان اردبیل، پیش از این در اسفند ماه ۹۵ در پنجاه و یکمین نمایشگاه بین‌المللی ITB برلین آلمان به نمایش گذاشته شد تا فرهنگ، آداب و رسوم و سبک زندگی عشایر برای گردشگران خارجی معرفی شود.

حماسه آلاچیق

آلاچیق به اندازه‌ای دارای پشتوانه فرهنگی و تاریخی است که در دشت مغان، کتابی با عنوان “حماسه آلاچیق” به چاپ رسیده که به نقش عشایر استان اردبیل در دفاع از میهن، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس می‌پردازد.

"حماسه آلاچیق" که به نقش عشایر و روستاییان مرزدار استان اردبیل در مرزداری و دفاع مقدس می‌پردازد، به قلم چند نویسنده متعصب نسبت به ارزش‌ها و آرمان‌های ملی تالیف و به لحاظ تاثیرگذاری در حوزه ادبیات ایثار و مقاومت سه بار تجدید چاپ شد.

لازم به ذکر است، جشنواره کوچ عشایر شاهسون دشت مغان که هر ساله در فصل بهار در جعفرآباد مغان برگزار می‌شود، یکی از جلوه‌های مهم نمایش و حفظ آلاچیق‌ها و عظمت جامعه عشایری است. همچنین لباس سنتی زنان عشایر استان با عنوان “تومان کوینک” و مهارت دوخت آن نیز در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

استاندار اردبیل، جشنواره کوچ عشایر را به عنوان ویترین داشته‌ها، آداب، تولیدات و توانمندی جامعه هدف در استان معرفی می‌کند و بارها از دستگاه‌های مسئول خواسته است نسبت به احصا و رفع مشکلات و مسائل زندگی عشایر استان اهتمام داشته باشند.

عشایر استان اردبیل نیمی از سال را در قشلاقات شمال استان و نیمی دیگر را در ییلاقات سبلان و ارتفاعات کوه‌های باغرو و بزغوش سپری می‌کنند و شغل اصلی آنها دامپروری بوده و به نگهداری ۱.۵ میلیون واحد دامی مشغول هستند.

به گفته مدیرکل امور عشایر استان اردبیل، عشایر استان با بیش از ۱۳ هزار خانوار و با ۶۶ هزار و ۵۰۰ نفر جمعیت ۵.۴ درصد جمعیت استان و ۵.۶ درصد جمعیت عشایر کشور بوده و از ۲ ایل شاهسون و قره داغ و ۲ طایفه مستقل شاطرانلو و فولادلو تشکیل شده است.

علی پیرجاهد افزود: عشایر استان اردبیل ساکن در ۱۱ شهرستان استان، دارای ۴۵ طایفه بوده و در ۵۷۲ قشلاق، ۲۳۷ ییلاق، هفت زیست بوم، ۵۱ سامانه، هزار و ۵۲۷ "ابه" (اقامتگاه موقت) زندگی می‌کنند.

وی اظهار کرد: عشایر این استان سالانه ۱۰ هزار و ۵۰۰ تن گوشت قرمز، ۴۳ هزار و ۵۰۰ تن شیر، هزار و ۵۰۰ تن پشم، پنج هزار و ۴۰۰ تن پنیر، هشت هزار و ۱۰۰ تن محصولات باغی، ۹۲ هزار تن محصولات زارعی و ۲۳ هزار متر مربع صنایع دستی مانند فرش، گلیم و جاجیم تولید می‌کنند.

عشایر ایل سون و شاهسون استان اردبیل نقش مهمی در اقتصاد و تولیدات محلی دارند و هر آلاچیق به منزله یک واحد تولیدی عمل می‌کند، چرا که انواع لبنیات و صنایع دستی همچون فرش، گلیم و جاجیم حاصل دسترنج عشایر به‌ویژه زنان در همین آلاچیق‌ها است.

به گفته مدیرکل امور عشایر استان اردبیل، عشایر استان سالانه ۱۰ هزار و ۵۰۰ تن گوشت قرمز، ۴۳ هزار و ۵۰۰ تن شیر، هزار و ۵۰۰ تن پشم، پنج هزار و ۴۰۰ تن پنیر، هشت هزار و ۱۰۰ تن محصولات باغی، ۹۲ هزار تن محصولات زارعی و ۲۳ هزار متر مربع صنایع دستی مانند فرش، گلیم و جاجیم تولید می‌کنند.

استان اردبیل با بیش از یک میلیون و ۲۸۰ هزار نفر جمعیت و ۱۲ شهرستان در شمال ایران واقع شده است و با داشتن مناطق طبیعی، تاریخی، مذهبی و اقتصادی یکی از مقاصد مهم گردشگران داخلی و خارجی محسوب می‌شود.