قرآن کریم پس از دعوت به یکتاپرستی، بارها بر احسان به پدر و مادر تأکید می‌کند که این امر نشان‌دهنده اهمیت ویژه حق والدین در نظام ارزشی اسلام است. از نگاه قرآن، والدین واسطه نعمت حیات، پرورش جسم و روح انسان و عامل شکل‌گیری شخصیت او هستند؛ ازاین‌رو قدردانی، اطاعت شایسته و رفتار همراه با مهربانی با آنان وظیفه‌ای الهی محسوب می‌شود. قرآن با یادآوری رنج‌ها و زحمات والدین، به‌ویژه مادر، انسان را به فروتنی، سپاسگزاری و رعایت ادب در گفتار و رفتار با آنان فرامی‌خواند و نیکی به والدین را زمینه‌ساز رضایت الهی و سعادت دنیوی و اخروی معرفی می‌کند. در گزارش‌های پیشین، در مورد پایه نهاد خانواده یعنی همسران و کیفیت ارتباطشان با یکدیگر براساس آیات قرآن کریم سخن گفتیم. امروز در گفت‌وگو با کارشناس دینی، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی مروری داریم بر رابطه زوجین به عنوان والد و آنچه درباره آن در قرآن کریم آمده است.

تربیت و انتقال ارزش‌ها در خانواده

قرآن ارتباط عمیق سعادت یا انحطاط فرزندان و نسل‌ها را با منش والدین و هویت خانواده گزارش می‌کند. خانواده فقط ساختار طبیعی تولد نیست، بلکه مدرسه‌ رشد نسلی است. در سوره طور، آیه ۲۱ ذکر شده است: «کسانی که ایمان آوردند و فرزندانشان به پیروی از آنان ایمان اختیار کردند، فرزندانشان را(در بهشت) به آنان ملحق می‌کنیم...»، همچنین در سوره لیل، آیات ۳ و ۴ «و قسم به آن کسی که جنس مذکر و مؤنث را آفرید که سعی و تلاش شما مختلف است»؛ این آیات تصریح دارند خانواده، حلقه اتصال معنوی و هویتی نسل‌هاست. اگر والدین مسیر ایمان و تلاش سازنده را برگزینند، فرزندان نیز از برکات آنان بهره‌مند شده و یک پیوستگی معنوی پدید می‌آید؛ اما تفرقه در اهداف، تشتت و جدایی معنوی را به‌دنبال دارد. وظیفه دینی والدین، بالیدن نهال ایمان و دمیدن محبت، صداقت و پایبندی در نسل‌هاست. امروز با هجمه الگوهای منحرف، مطمئن‌ترین راه تربیت، رفتار و منش عملی والدین است؛ نه فقط گفتار، بلکه سبک زندگی اصیل قرآنی باید روایت شود.
قرآن، خانواده را بستر تکثر سازنده می‌داند؛ هم مرد و هم زن، هم پیر و هم جوان، باید مجال بروز شخصیت یابند. خانواده متعالی ظرفیت تفاوت سلیقه‌ها و آرمان‌ها را دارد. به فرزندان اجازه انتخاب و ظهور استعداد بدهیم و تضاد نسل‌ها را به تضارب اندیشه و رشد بدل کنیم.

اعضای خانواده، کشتی نجات یکدیگرند

از ویژگی‌های خانواده متعالی براساس قرآن، مسئولیت مشترک اعضا در حفظ ایمان یکدیگر و امر به معروف است. اعضای خانواده، کشتی نجات یکدیگرند. هر فرد در خانواده موظف است مراقب پیشرفت، سلامت روحی و سقوط احتمالی دیگران باشد: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود را با خانواده خویش از آتش دوزخ نگه دارید...»(تحریم، آیه ۶).
یعنی همه اعضا نقشی فعال و مسئولانه برای پاسداری از فضای ایمانی‌ـ‌اخلاقی خانواده دارند. خانواده متعالی، فقط محیط فردی نیست؛ بلکه نهادی است که همه اعضا در رشد و تقوا و نجات یکدیگر مسئول‌اند. از مهم‌ترین ارکان خانواده متعالی در قرآن، مسئولیت همگانی اعضا در حفظ ایمان و سلامت اخلاقی یکدیگر است. خانواده قرآنی نهاد مراقبت جمعی از سلامت معنوی و پیشگیری عملی از لغزش است. اگر میان اعضا فضای تذکر، نقد سالم و دلسوزانه جاری باشد، هر خطای کوچک به فرصت پالایش جمعی تبدیل می‌شود. نگوییم «به من چه!»؛ مسئولیت خانوادگی هیچ وقت نباید فراموش شود.

انسان‌هایی هم‌پایه در مسیر تعالی

از دیدگاه قرآن، خانواده متعالی بر پایه برابری خلقت و کرامت زن و مرد استوار است. آیاتی چند در قرآن کریم بر این باور صحه می‌گذارد؛ از جمله «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا...؛ ای مردم، از پروردگارتان که شما را از «نفس واحدی» آفرید و جفتش را [نیز ] از او آفرید و از آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد، پروا دارید...»(نسا، آیه ۱). توجه به برابری و احترام به شأن انسانی در نگاه والد برای فرزندان نیز آموزنده است. فرزند پسری که احترام و حفظ شأن مادر را در رفتار پدرش ملاحظه می‌کند، به‌طور درونی می‌آموزد زنان دارای احترام و منزلت‌اند.
در سوره حجرات آیه ۱۳ آمده است: «ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛(این‌ها ملاک امتیاز نیست) گرامی‌ترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست؛ خداوند دانا و آگاه است».
در خانواده متعالی، زن و مرد نه ابزار، بلکه انسان‌هایی هم‌پایه در مسیر تعالی‌اند. ارزش، با تقوا و عمل صالح مشخص می‌شود و فرصت رشد، کمال و بهره‌مندی از مواهب الهی برابر است. آیه ۳۵ سوره احزاب نیز تصریح دارد جزا و پاداش اعمال صالح در دو جنس تفاوتی ندارد.

تقلید کورکورانه در خانواده ممنوع

قرآن کرامت انسان را در استقلال فکری می‌بیند و تقلید بی‌چون‌وچرا از والدین را رد می‌کند: «چون به ایشان گفته شود از آنچه خدا نازل کرده است پیروی کنید، گویند: نه، ما به همان راهی می‌رویم که پدرانمان می‌رفتند. حتی اگر پدرانشان بی‌خرد و گمراه بوده‌اند»(بقره، آیه۱۷۰).
در خانواده متعالی، احترام به پدر و مادر هرگز به معنای تعطیل خرد یا پذیرش بی‌تفکر نیست؛ حقیقت‌جویی و اندیشه‌ورزی در همه نسل‌ها تشویق می‌شود. قرآن می‌آموزد هیچ سنت و آداب خانوادگی نباید بدون اندیشه دینی و نقدناپذیر بماند. بدین ترتیب، آموزه قرآنی به خانواده‌ها جرئت تجدیدنظر، به‌روزرسانی و نقد سنت‌های ناکارآمد را می‌دهد. فرزندان را در فضای گفت‌وگو و تحلیل تربیت کنیم تا خود شجاعت پرسشگری و بازاندیشی داشته باشند.

دعا و معنویت، راز بقای ایمانی خانواده قرآنی

یک بُعد مغفول اما مهم، فضای دعا و معنویت و توجه دائمی به خدا در خانواده‌ ایده‌آل قرآنی است؛ چنان‌که در سوره فرقان آیه۷۴ یا داستان حضرت ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) (ابراهیم، آیات ۳۷ و ۴۰) می‌فرماید: «رَبِّ اجْعَلْنَا مُقِیمِی الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّیَّتِی… ای پروردگار من، مرا و فرزندان مرا برپادارندگان نماز گردان. ای پروردگار ما، دعای مرا بپذیر»(ابراهیم، آیه ۴۰).
این نشان می‌دهد خانواده موفق نه فقط پایگاه اجتماعی، بلکه کانالی معنوی برای اتصال به خدا و استمداد از او است. به تصویر قرآن، خانواده کانون دعا، معنویت و امید به آینده است. مانایی و نشاط خانواده با فرهنگ دعا و استمداد از خدای رحمان تضمین می‌شود. روز را با یک دعای کوتاه خانوادگی آغاز کنیم یا در چالش‌ها برای هم دعا کنیم. پیوند با خدا، پیوند اعضا را هم تقویت می‌کند.

خانواده؛ زیربنای تمدن و بستر عدالت اجتماعی

نگاه تمدنی قرآن به خانواده، آن را سکوی تربیت نیرو، نهاد رشد معنوی و ضامن اخلاق اجتماعی می‌داند. خانواده متعالی نخستین حلقه تحقق سبک زندگی اسلامی و مانع نفوذ بحران‌های مدرن است. هر گامی که امروز برای اصلاح الگوی خانواده برداریم، مطمئن باشید بذر فردای جامعه را پاشیده‌ایم. خانواده مدرسه تمدن است. خانواده در هندسه تمدنی قرآن، اساس هر تحولی در جامعه و تمدن‌سازی الهی است. قرآن با ترسیم تصویری جامع از خانواده، نه تنها امور فردی و عاطفی بلکه لایه‌های هویتی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی انسان را در چارچوب نهاد خانواده معنا می‌کند. این دیدگاه، خانواده را از سطح روابط خون و نسب، به سطح یک مدرسه، پناهگاه عفاف، کارگاه تربیت و میدان عمل مشترک ایمان رشد می‌دهد. امروزه هر تلاشی برای ساخت آینده‌ای سالم و سعادتمند، به‌ضرورت باید از بازاندیشی همین منظومه خانوادگی آغاز شود.

ظرفیتی راهبردی برای تحقق جامعه‌ای خدایی

در جمع‌بندی گفتنی است؛ منظومه خانواده متعالی در قرآن، تمامی ابعاد حیات انسانی را در هم‌تنیده می‌کند؛ امنیت روانی، سلامت اخلاقی، شکوفایی استعداد، معنویت، همکاری، مسئولیت همگانی و عقلانیت. این الگو نه صرفاً پاسخی به نیازهای زیستی و عاطفی، بلکه ظرفیتی راهبردی برای تحقق جامعه‌ای خدایی، پیشرو و مقاوم در برابر آسیب‌هاست. امروز راه برون‌رفت از بحران هویت و ازخودبیگانگی، بازگشت و بازسازی این منظومه و عینیت بخشیدن ارزش‌هایش در تک‌تک رفتارهای کوچک و بزرگ خانواده است.
قرآن کریم، خانواده را بنای رفیع تمدن دینی و انسانی می‌داند که بنیادش بر سکون، مودت، رحمت، تربیت، احترام و برابری بنا شده است. خانواده مطلوب، سرچشمه رشد معنوی و کمال بشری است؛ جایی که پیوندهای عاطفی، ایمانی، عقلانی و اخلاقی در بالاترین سطح نمود می‌یابد. شاخصه‌های خانواده متعالی از منظر قرآن عبارت‌اند از سکون و آرامش در روابط، عشق و مودت و رحمت، بسط تربیت ایمانی و انسانی، تکریم و مسئولیت‌پذیری متقابل، برابری و زمینه‌ کمال برای همه اعضا، فضای اندیشه‌ورزی و رشد خردورزی.
خانواده قرآنی زیربنای تمدن مؤمنانه و برگشت‌ناپذیر جامعه مطلوب اسلامی است. استقرار مودت، حراست از عفت، تربیت نسلی فاضل، نقش‌آفرینی همگانی اعضا و پیوند مستمر با خداوند، عناصر تمدنی همین ساختار است. در این ساختار، خانواده و والدین تنها ابزاری برای رفع نیازهای اولیه نیستند، بلکه پایگاه و منشأ تولید انسان‌های والا و ارائه‌دهنده الگوی زیست فردی و تمدنی در جامعه قرآنی هستند؛ به یاد داشته باشیم هویت و قوام تمدن توحیدی و اسلامی، از والدین متعالی و خانواده وحیانی آغاز می‌شود.