هنر در هر دورهای از تاریخ نشاندهنده پیشرفت و عمق ادراک و تداعیکننده افکار و باورهای هر تمدن و مردمی است. یکی از بارزترین مظاهر هنر، معماری بوده و یکی از عناصر جلوه هنر معماری ایرانی-اسلامی، مقرنس است. این عنصر به مرور کاربردی تزئینی در معماری پیدا کرده است. میدانیم در تاریخ معماری ایران، دوره صفویه یکی از درخشانترین دورهها قلمداد میشود؛ براساس اسناد تاریخی موجود، در این عهد نگاهی دوباره به معماری کهن ایران شکل گرفت و به مرمت و توسعه آرامگاهها و ابنیه متبرکه در شهرهای زیارتی نیز توجه خاصی شد. صفویان نه تنها در ایران به ساخت، توسعه و بازسازی ابنیه و مقبره عالمان شیعی، بهویژه حضرت رضا(ع) و حضرت معصومه(س) پرداختند، بلکه در عراق نیز فعالیتهای عمرانی درزمینه توسعه، تعمیر و تزئین بناهای مراقد امامان شیعه(ع) داشتند. امروز از عنصر مقرنس در دوره صفویه و بهخصوص کاربرد آن در صحن انقلاب اسلامی سخن میگوییم.
دوران صفوی و حرم مطهر رضوی
در شمارههای پیش گفتیم در ابتدا مرقد و بارگاه امام هشتم(ع) به چه شکل بوده است. در زمان خاکسپاری پیکر حضرت رضا(ع) در بقعه هارونی که مشهدالرضا نامیده میشد، اطراف آن خالی از سکنه بوده و حرم مطهر به صورت بنایی ساده و با مصالح ویژه آن دوران ساخته شده بود. منع حکام جور از توجه شیعیان به مرقد امام(ع) سبب شده بود بنایی در خور و شایسته حضرتش ساخته نشود؛ اما کمکم توجه مردم و حاکمان به مرقد مطهر افزایش یافت. با کثرت و تداوم کرامات و معجزات حضرت و گرهگشایی از کار دردمندان و نیازمندان، حرم مطهر کانون اقبال و توجه بسیاری شد (جباری، رحیمزاده تبریزی به نقل از عالمزاده) بهگونهای که در هر دوره تاریخی از عصر سامانیان تاکنون، برخی به تعمیر و تزئین حرم مطهر پرداخته و بعضی با احداث بنایی در حوزه حرم مطهر، آثاری از خود بر جا گذاشته و ارادت خود را به حضرت نشان دادهاند. با رسمیت یافتن مذهب تشیع در عصر صفوی علاقه و توجه شاهان و شیعیان سبب به وجود آمدن ابنیه و آثار زیادی در مجموعه آستان قدس رضوی شد و حوزه حرم مطهر با احداث ابنیه مذهبی اعم از مدارس، مساجد و حرم مطهر گسترش یافت (عالمزاده، و تعدادی از رواقهای ۱۳۹۰ب: ۱۱۹) بنابراین، عصر صفوی دوران مهمی در تاریخ معماری حرم مطهر به شمار میرود.
آرایههای صحن عتیق
صحن عتیق حرم مطهر رضوی از قدیمیترین بناهای مجموعه آستان قدس است که در دو دوره تاریخی تیموری و صفوی ساخته شده و توسعه یافته و با توجه به این موضوع، معماری صحن نیز براساس دو سبک آذری و اصفهانی است. این صحن، در شمال روضه منوره قرار گرفته است. صحن عتیق پس از انقلاب اسلامی به صحن انقلاب اسلامی تغییر نام پیدا کرد. بنای اصلی و اولیه آن -که ایوان جنوبی یعنی ایوان طلاست- در قرن نهم هجری، اواخر دوران تیموری ساخته شد و در عصر صفویه صحن گسترش یافت. از دیگر عناصر شاخص این صحن وجود سقاخانه، نقارهخانه و برج ساعت است که به ترتیب روی ایوانهای شرقی و غربی نصب شده است. علاوه بر طلاکاری، آرایههای دیگری چون کاشیکاری و... زینتبخش صحن است.
کاربندی و مقرنس
بسیاری از موارد که در مرور زمان به عنوان اثری هنری شناخته شدهاند در ابتدا کاربردی دیگر داشته و در طول زمان با تغییر نگرشها و نیازهای بشری تبدیل به هنری تزئینی شدهاند. مقرنس نیز از این دست موارد است. مقرنس یا آهوپای یکی از عناصر تزئینی معماری ایرانی است. مقرنس نوعی تزئین حجمی و تاقچهبندی آذینی است که در زیرگنبدها یا نیمگنبدهای روی ایوانها و درگاههای ورودی، در زیر گلدستههای منارهها، بالای ایوان مساجد، بالای محراب مساجد و دیگر ابنیه استفاده میشود. به زبان ساده اگر بخواهیم شکل مقرنس را توصیف کنیم طاقبندی کندویی است. در دو ایوان جنوبی، ایوان طلا و شمالی، ایوان عباسی صحن عتیق کاربندی به همراه مقرنس به کار برده شده که در ظاهر از نظر محل قرارگیری و ساختار شبیه به یکدیگر بوده، ولی در تعداد اضلاع کاربندی و آلات مقرنس با هم متفاوت هستند (جباری و رحیمزاده تبریزی، ۱۳۹۵، ۱۵-۱۴)
مقرنس به عنوان زیباترین عنصر تزئینی، روی سرستون، سرمناره، سردر ورودی، سقفها، ایوانها، داخل محراب و... قابل اجراست و بهطور چشمگیری در بخشهای مختلف صحن عتیق به کار برده شده است. غیر از آن، از دوره صفویه در حرم مطهر نمونههای فراوان مقرنسکاری به چشم میخورد؛ به عنوان نمونه رواق حاتمخانی و گنبد شبستان اللهوردیخان پوشیده از مقرنس است که با کاشیکاری معرق پوشش یافته است.
مقرنسهای صحن عتیق
ایوان ورودی کنونی مدرسه پریزاد نیز دارای نیمگنبدی مقرنسکاری و گچکاری شده متعلق به عصر صفوی است. در این عصر مقرنسهای دیگری نیز در مجموعه حرم مطهر رضوی ساخته شده که برخی از آنها به خاطر آسیبهای فراوان بهطور کامل تعمیر شدند. تعمیرات مقرنس حرم مطهر در دوره صفوی، افشار و قاجار صورت گرفته است (مقری و صدیقیانی باغچه، ۱۳۹۷، ۳۴۲). آنچه در مقرنسهای دوران صفوی در حرم مطهر رضوی مشاهده میشود، پوشش مقرنسها با کاشیکاری معرق است که در گذشته وجود نداشته و از ابداعات این عصر است؛ اجرای مقرنس کاشی از ابتکارات هنرمندان عصر صفوی در حرم مطهر است و در آثار تیموری حرم منور دیده نمیشود و از لحاظ فنون ساخت بسیار دشوار و پیچیده است. (خورشیدی، ۱۳۹۷، ۱۱۸) اما زیباترین مقرنسکاری در صحن عتیق متعلق به دو ایوان شرقی یعنی ایوان نقاره و غربی یعنی ایوان ساعت است که به روش روی هم قرار گرفته، ساخته شدهاند. این نوع مقرنس با مصالحی مانند گچ، آجر و سنگ ساخته میشود و با تاقچههای روی هم سوار شده برای سطوح بیرون و درون ساختمان مناسب بوده و دارای ثبات متوسطی است. در حرم مطهر امام رضا(ع) بیشتر مقرنسها از این نوع ساخته شدهاند که با مصالح گوناگون مانند کاشی، آینه، فلز، طلاکاری، گچ و نقاشی روی گچ تزئین شدهاند. (مقری و صدیقیان باغچه، ۱۳۹۷، ۳۵۲)
مقرنس دارای مفهومی لطیف است
در پایان باید بگوییم هر اثر هنری برای هنرمند نشانهای از عمق وجودیاش دارد. از نظر مفهوم، مقرنس از آرایههایی است که جلوهگری نور را به همراه دارد. توجه و اهمیت به نور در هنر اسلامی، برگرفته از ارتباط هنرمند مسلمان با مبدأ ازلی و باورهای دینیاش است.
بورکهارت میگوید: «این پرتو الوهیت است که اشیا را از تاریکی لاوجود بیرون میآورد. قابل دیده شدن، کنایه است از به هستی درآمدن و همانگونه که سایه چیزی بر روشنی نمیافزاید، اشیا به میزان بهرهای که از پرتو هستی دارند، از میزان واقعیت برخوردارند. هیچ نماد و مظهری مانند نور به وحدت الهی نزدیک نیست. بدین جهت است که هنرمندان اسلامی میکوشند در آنچه میآفرینند از این عامل به منتها حد ممکن بهرهگیری کنند... مقرنس هم گونهای جلب کردن و پخش کردن نور است به درجات دقیق و باریک».
علاوه بر آن مقرنس، بازتابی از زیبایی افلاک، آسمانها و طبیعت است. بهطور کلی، در هنر اسلامی مبنای آفرینش آثار هنری، طبیعت است و بزرگان و حکیمان بسیاری چون خواجه نصیرالدین طوسی هنر را تقلید طبیعتی میدانستند که از مبدأ اعلی و از طرف خداوند خالق صادر شده است. به عقیده آنان، خداوند مخلوقات را به نهایت کمال و زیبایی آفریده و صاحب فن یعنی هنرمند به تأسی از آن، صنعت و هنرش را به زیبایی میآفریند. (بلخاری قهی، ۱۳۹۴، ۳۷۷) همچنین به تعبیر استاد حسن بلخاری قهی (نویسنده، پژوهشگر و استاد ایرانی فعال در زمینه فلسفه هنر و زیباییشناسی و حکمت شرق) مقرنس «تمثیلی از فیضیان نور در عالم مخلوق خداوند است که چون چلچراغ بر سر جان نمازگزاران، نور رحمت، معنا و معنویت میگستراند».
منابع:
تبیین مفاهیم عرفانی آرایههای حرم مطهر رضوی در عهد صفوی (با تأکید بر صحن عتیق) نویسندگان: محمد خزایی، محمد عارف، ملوسک رحیمزاده تبریزی
واکاوی هنر مقرنس در دورههای تاریخی قبل و بعد از اسلام در ایران و محدوده گسترش این هنر در جهان (نمونه موردی بناهای ایرانی – اسلامی)؛ نویسندگان: مهدیه پورهادی گوابری، سحر قلمآرا
نظر شما