در عصری که دسترسی به اینترنت به یکی از ارکان اساسی مشارکت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بدل شده، آمارهای اخیر مطرحشده درباره وضعیت دسترسی در ایران، بحثهای قابل توجهی را برانگیخته است.
حجتالاسلام میثم غلامی، سرپرست فضای مجازی مرکز ملی فضای مجازی در مراسمی اعلام کرد براساس دادههای پژوهشی، ۲۳درصد از جمعیت بالای ۱۵ سال کشور (حدود ۱۵میلیون نفر) اتصال به اینترنت ندارند و از آن استفاده نمیکنند.
هرچند این اعداد میتواند نشانگر شکاف دیجیتالی عمیق باشد، اما برخی کارشناسان و نهادهای فعال در حوزه فناوری اطلاعات این آمار را مورد تشکیک قرار داده و حتی آن را رد میکنند و بر این باورند این ارقام با واقعیتهای میدانی و دادههای دیگر همخوانی ندارد.
با وجود این، پرسش اساسی این است اگر شکاف دیجیتالی معناداری وجود دارد، پیامدهای محرومیت از اینترنت برای میلیونها نفر چیست و مهمتر اینکه برای رفع این مشکل چه باید کرد؟
ضریب دسترسی نزدیک به ۱۰۰ درصد است
داوود زارعیان، معاون ارتباطات، امور مجلس و دولت شرکت مخابرات ایران در پاسخ به روزنامه قدس ابتدا به ارزیابی وضعیت ایران در دسترسی به اینترنت میپردازد و میگوید: اگر رقم ۲۳درصد درست باشد، رقم خیلی خوبی است، چون ضریب استفاده دنیا هم بیشتر از این نیست. به عبارت دیگر، ۷۷درصد مردم ما از اینترنت استفاده میکنند و ضریب استفاده دنیا از اینترنت هم در همین حدود است.
وی در همین زمینه میافزاید: در شاخصهای جهانی آن چیزی که در بخش زیرساخت مورد ارزیابی قرار میگیرد، «ضریب دسترسی» است؛ یعنی چه تعدادی از مردم کشور به اینترنت دسترسی دارند که از این لحاظ ایران وضعیت خوبی در دنیا دارد، چون ضریب دسترسی افراد به اینترنت چه در مناطق شهری و چه در مناطق روستایی بالا و نزدیک به ۱۰۰درصد است؛ بهطوری که هر شخص حداقل به یک وسیله ارتباطی مثل اینترنت موبایل، اینترنت ثابت و فیبرنوری دسترسی دارد یا از وایمکس و شبکههایی مانند مبیننت استفاده میکند.
زارعیان با اشاره به اینکه استفاده نکردن از اینترنت از سوی بخشی از جامعه دلایل مختلفی دارد، تصریح میکند: یکی از آنها مربوط به جمعیت زیر ۱۰سال میشود. یعنی زیر دهسالهها قاعدتاً نمیتوانند از اینترنت استفاده کنند.
دلیل دیگر به تفاوت در ضریب دسترسی و استفاده برمیگردد. به عبارت دیگر، اگرچه ضریب دسترسی به اینترنت در کشور بالاست، اما در بسیاری از مناطق روستایی یا کمتربرخوردار، ممکن است استفاده از اینترنت کمتر باشد.
همچنین، یکی دیگر از ریشههای این موضوع مربوط به هرم سنی جامعه میشود؛ یعنی افراد مسن، مثلاً بالای ۷۵سال کمتر از اینترنت استفاده میکنند. جدا از موارد یاد شده، بخشی از جامعه از گوشیهای هوشمند استفاده نمیکنند و گوشیهای معمولی را به کار میبرند که در این حالت هم از اینترنت بهرهمند نمیشوند.
پیامدهای عدم اتصال بخشی از جامعه به اینترنت
معاون ارتباطات، امور مجلس و دولت شرکت مخابرات ایران سپس به پیامدهای عدم اتصال بخشی از جامعه به اینترنت میپردازد و میگوید: وقتی عدهای از اینترنت استفاده نکنند، قطعاً در خدمات الکترونیکی، بانکداری، تجارت، آموزش و بهداشت، هزینه ارائه خدمات افزایش مییابد.
از سوی دیگر، در ارزیابی شاخصهای جهانی، این موضوع تأثیر منفی روی رتبه کشور میگذارد و جایگاه ما را پایین میآورد. ضمن اینکه دسترسی به خدمات عمومی دشوار میشود، چون این افراد برای دریافت خدمات عمومی مجبور میشوند حضوری به ادارات مراجعه کنند.
وی در همین زمینه با اشاره به شاخص توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (IDI) که سه جزء زیرساخت، کاربرد و مهارت دارد، میافزاید: وضعیت ایران در شاخص زیرساخت به مراتب از شاخصهای کاربرد و مهارت بالاتر است.
اگر همه جمعیت از ارتباطات و فناوری اطلاعات استفاده کنند، میتوانیم رتبه جهانی خود را بالا ببریم.
زارعیان شاخص مهارت و آموزش را عامل کلیدی در افزایش ضریب استفاده از اینترنت میداند و با انتقاد از عملکرد نهادهای متولی در این حوزه اظهار میکند: عملکردها در حوزه آموزش مناسب نیست. وزارت ارتباطات مسئولیت مستقیم آموزش در حوزه رایانه ندارد و بیشتر مسئول تأمین زیرساخت است و به همین خاطر نیز هیچ وقت برنامه جامعی را در حوزه آموزش دنبال نکرده است.
اما نهادهای دیگر مانند وزارت علوم، آموزش و پرورش، ارشاد، صداوسیما و رسانهها که مسئولیت آموزش رایانهای جامعه را به عهده دارند، اگرچه اقداماتی در این زمینه داشتهاند، اما کافی نبوده است.
وی درباره راهکارش برای بهبود وضعیت و کاهش هرچه بیشتر عدم استفادهکنندگان از اینترنت در ایران هم بیان میکند: برای افزایش کاربرد، باید همه حوزهها هماهنگ پیش بروند.
در کنار توسعه زیرساخت، موضوع آموزش و مهارتآموزی از طریق مدارس و دانشگاهها باید متحول شود. دستگاههای مختلف وظایف خود را به نحو مطلوبتری انجام دهند و سکوها و نرمافزارهای مورد استفاده، سادهتر و در دسترستر شوند تا جامعه به نقطه مطلوب برسد.
این آمار «غیرکارشناسی و غیرقابل استناد» است
سهیل یحییزاده، دبیر سیاستگذاری فراکسیون تسهیل تجارت و سرمایهگذاری مجلس شورای اسلامی در واکنش به عدم استفاده ۲۳درصد از جمعیت بالای ۱۵سال ایران از اینترنت، به روزنامه قدس میگوید: این آمار غیرکارشناسی و غیرقابل استناد است.
وی با اشاره به منبع استناد، سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی، میافزاید: رقم یاد شده در مورد یک جامعه آماری ۲هزار و ۵۰۰ نفره بوده است. جامعه آماری ایشان مشخص نیست و باید دید در کدام یک از دستهبندیهای اینترنت شهری، روستایی یا جادهای گنجانده شده است.
یحییزاده با اشاره به آمارهای موجود در دستگاههای اجرایی، به تناقض ظاهری آمار ۲۳درصدی با شاخصهای کلان میپردازد و تصریح میکند: ضریب نفوذ شبکههای موبایل در کشور بالای ۱۲۵ درصد است. یعنی هر ایرانی شاید یکی دو سیمکارت در اختیار داشته باشد.
از سوی دیگر، زیرساخت ارتباطی در کل پهنه جغرافیایی، حتی در نقاط روستایی برقرار است. پس بحث، پوشش اینترنت نیست، بلکه موضوع، استفاده یا عدم استفاده مردم است. بنابراین، بهترین مرجع در این زمینه گزارشهای فصلی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی و وزارت ارتباطات است.
وی درباره پیامدهای عدم استفاده بخشی از جامعه از اینترنت، میگوید: با گسترش دولت الکترونیک، تقریباً همه ایرانیان بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از خدمات مبتنی بر اینترنت استفاده میکنند. بنابراین، استفاده نکردن از اینترنت از سوی بعضی افراد پیامد خیلی خاصی ندارد.
او در عین حال بر آموزش و فرهنگسازی به منظور کاربردیسازی اینترنت در ایران تأکید و تصریح میکند: مشکل اصلی، عدم آگاهی و آموزش درست به مردم است که میتواند به کلاهبرداریهای اینترنتی یا نقض حریم خصوصی بینجامد. ما نیازمند آموزش در سطوح مدارس، دانشگاهها و حتی برای بازنشستگان و کارمندان دولت هستیم. نهادهایی مانند وزارت رفاه و سازمان بازنشستگی نیز باید در این زمینه وارد شوند.
عقبماندگی از دنیا و افزایش فاصله توسعهیافتگی
حسن هاشمی، رئیس سابق هیئت مدیره سازمان نظام صنفی رایانهای کشور نیز با اشاره به وابستگی گسترده زندگی مردم به فضای دیجیتال، به روزنامه قدس میگوید: زندگی بخش بزرگی از جامعه وابسته به اینترنت است. حتماً لازم نیست پدربزرگ یا مادربزرگ شخصاً آنلاین باشند؛ وقتی فرزندی در خانه از اینترنت استفاده میکند، به کل خانواده کمک میکند و همه به نوعی در این فضا شریک هستند. وابستگی اجزای جامعه به اینترنت غیرقابل انکار است.
وی با استناد به آمار جمعیتی و تعداد سیمکارتها، در صحت رقم ۱۵میلیون نفر (۲۳درصد) تردید میکند و میافزاید: جمعیت کشور حدود ۹۰میلیون نفر است. از سوی دیگر، آماری که اپراتورها از سیمکارتهای ارائهشده دادهاند، بسیار بیشتر از جمعیت کشور است. شخصاً چند سیمکارت به نام من است، اما فقط با یکی به اینترنت متصل میشوم. باید دید جامعه آماری پژوهش بر چه مبنایی بوده است. متأسفانه ما هیچ آمار درستی در کشور نداریم؛ این ضعف بزرگی برای حکمرانی ماست.
هاشمی با تأیید وجود افرادی که از اینترنت استفاده نمیکنند، ریشه این مسئله را در ضعف فرهنگسازی و حکمرانی ناکارآمد در حوزه فناوری اطلاعات میداند و مثالی عینی از بخش کشاورزی میزند و خاطرنشان میکند: وقتی کشاورز ما میتواند از فضای مجازی و هوش مصنوعی برای بهینه کردن تولیدش استفاده کند اما استفاده نمیکند، این به ضعف حکمرانی برمیگردد. از سال ۱۳۴۷ بهرهوری در بخش کشاورزی و صنعت ساختمان ما منفی بوده است، تنها چیزی که میتوانست بهرهوری را مثبت کند، استفاده از اقتصاد دیجیتال و فناوری اطلاعات بود که محقق نشد.
وی عمیقتر شدن شکاف توسعه با جهان را مهمترین پیامد استفاده نکردن از اینترنت توسط بخشی از جامعه میخواند و میگوید: این موضوع روی توسعه کشور تأثیر منفی میگذارد و موجب میشود فاصله ما از کشورهای توسعهیافته هر سال بیشتر شود؛ در مجموع، از دنیا عقب میمانیم.
هاشمی سرمایهگذاری واقعی و بودجهریزی مشخص در حوزه آموزش رایانهای را راهکار اصلی افزایش استفادهکنندگان از اینترنت در ایران میداند و میگوید: برای این موضوع صرفاً توسعه فیزیکی شبکه جواب نمیدهد، بلکه باید در حوزه مهارتآموزی و آموزش رایانه به مردم هزینه بیشتری کنیم. یعنی باید برای آموزش و فرهنگسازی در این زمینه، بودجه مشخصی تعریف کنیم تا کار به خوبی پیش برود.
نظر شما