پس از ناآرامی روزهای اخیر و با محدودیت اینترنت و قطعی بسیاری از شبکههای ارتباطی در فضای مجازی، میتوان گفت شبکههای تلویزیونی داخل و خارج از کشور، تنها مرجع خبری مردم است. شبکههای فارسیزبان ماهواره در این روزها، شبانهروز در حال خبرپراکنی هستند و در این سو، تنها مرجع رسمی خبری مردم ایران (علاوه بر رسانههای رسمی برخط) شبکههای خبری صدا و سیماست که میتواند نقش مهمی در مدیریت افکار عمومی و آرامسازی جو اجتماعی داشته باشد.
دکتر علیاصغر محکی، استاد علوم ارتباطات و مدیرعامل اسبق مؤسسه رسانهای همشهری درباره آثار قطعی اینترنت و تأثیر آن بر اطلاعرسانی شرایط بحرانی این روزها میگوید: آثار قطعی اینترنت در کاهش تجمعات تأثیر داشته اما اختلالهایی در حوزه کسب و کار، امور اداری و اطلاعرسانی ایجاد کرده است به ویژه کسانی که به شبکههای داخلی و ماهوارهای مراجعه نمیکردند و اخبار را از طریق شبکههای اجتماعی پیگیری میکردند، حالا یا سراغ صدا و سیما رفتهاند یا شبکههای ماهوارهای.
او با بیان اینکه نقش شبکههای ماهوارهای، تحریک و تهییج معترضان به گسترش ناآرامیها و تبدیل ناآرامی به اغتشاشات از راه تشویق به تخریب است، میافزاید: صدا و سیما هم در نمایش خسارتهای اغتشاشها نقشآفرینی خوبی داشته است، انجام گفتوگوهای تلویزیونی هم بیشتر از طیف موافقان حاکمیت بوده، پخش سخنان رهبر معظم انقلاب، پخش مارشها و سرودهای وحدتآفرین، برجستهسازی نقش عوامل خارجی و تروریستها در اغتشاشات، دعوت کردن مردم به آرامش، تفکیک صف معترضان از اغتشاشگران، دعوت مردم به راهپیمایی وحدت و نمایش تشییع شهدا از مهمترین اقدامات رسانه ملی در این روزها بوده است.
او با تأکید بر اهمیت «تولید روایت» در مدیریت بحران خاطرنشان میکند: در شرایط قطعی اینترنت، چه شبکههای صدا و سیما و چه شبکههای ماهوارهای برای مدیریت افکار عمومی باید «تولید روایت» کنند، روایتهایی تأثیرگذار و قابل باور که به زندگی مردم تسری یابد؛ چرا که همسانپنداری به ویژه با قربانیان و خسارتدیدگان سبب ایجاد همدلی میشود و بسیار اهمیت دارد. صدا و سیما بایستی تولید روایتهای بیشتری در این باره داشته باشد به ویژه با نیروهای امنیتی و انتظامی که مظلومانه آسیب دیدند. از آن سو نیز شبکههای ماهوارهای سعی میکنند این همدلی را با اغتشاشگران ایجاد کنند.
این کارشناس رسانه میافزاید: البته در کنار این روایتها، پیامکهای پلیس و وزارت اطلاعات هم خانوادهها را خطاب قرار داده بود تا از جوانان و نوجوانان خودشان مراقبت کنند. برآورد پلیس این است که اگر حضور جوانان و نوجوانان که سوار بر هیجانات هستند از صف اغتشاشگران جدا شود، مدیریت ناآرامیها راحتتر میشود. تجربه نشان داده نقش خانوادهها در این باره بسیار مهم است اما میزان تبعیت نوجوانان و جوانان از خانوادهها در این بزنگاهها، نسبی و اندک است. وزارت اطلاعات هم در پیامکهایی از مردم درخواست همکاری برای گزارش موارد مشکوک داشته است.
طولانی شدن قطعی اینترنت چه پیامدهایی دارد؟
به گفته محکی، کسانی که مشتری شبکههای ماهوارهای هستند از جنس معترضانیاند که احساس میکنند حرفشان در صدا و سیما شنیده نمیشود و اضافه میکند: در اینجا ضدکارکردی که ایجاد میشود، تبدیل معترض به اغتشاشگر است؛ کاری که شبکههای فارسیزبان معاند انجام میدهند در حالی که صدا و سیما با رویکردی درست، ضمن تأیید اعتراضها سعی میکرد صف معترضان را از صف اغتشاشگران جدا کند. شبکه خراسان رضوی هم کار متفاوتی انجام داده بود و طی گزارشی، برآورد مالی خسارات را اعلام کرد و یادآور شد این خسارتها در آینده از جیب مردم جبران هزینه میشود.
این استاد ارتباطات با اشاره به تعطیلی مدارس و دانشگاهها، ادارهها و کسبه به موازات تصمیماتی که برای مصرف رسانهای مردم گرفته شده بود، میگوید: طبیعتاً وقتی اعلام تعطیلی میشود، اینترنت قطع است و از مردم دعوت میکنیم به ناآرامیها نروند، مردم یا تلویزیون میبینند یا ماهواره. در چنین شرایطی آنها را ناخواسته به سمتی میبریم که عدهای از سر کنجکاوی بیرون میروند و در تجمعات و شلوغیها، تفکیک افراد از هم سخت میشود، اینکه به خاطر کنجکاوی آمده یا برای اعتراض یا خرابکاری!
به باور وی، تعطیلیها شاید در جلوگیری اولیه از شکلگیری اجتماعات تا حدودی مؤثر باشد اما به تلقی ذهنی اضطراری بودن شرایط دامن میزند و توضیح میدهد: هر چه تعطیلیها طولانیتر شود، تلقی ذهنی مردم از بحرانی بودن اوضاع بیشتر میشود ولو اینکه در کوتاهمدت ممکن است به کاهش خسارت کمک کند. از سوی دیگر کسبه هم باید سر کار باشند و بر هم خوردن روال عادی موجب التهابات ذهنی در جامعه میشود، این مسائل در اتاق فکر برنامهریزان برای اقدامات پیشگیرانه باید مورد توجه قرار گیرد.
محکی با بیان اینکه قطعی اینترنت و تعطیلیها حداکثر تا ۷۲ساعت میتواند کارکرد داشته باشد، ولی وقتی طولانیتر شود غیرمستقیم این پیام را به مردم میدهد که شرایط بحرانی همچنان ادامه دارد، میگوید: وقتی اینترنت قطع است نیروهای همراهی که میخواهند پیامها و روایتهایی را به مخاطبان بدهند، دستشان بسته است. شاید وصل بودن اینترنت به تولید روایت نیروهای معاند هم کمک میکند ولی با قطعی اینترنت، ماهواره همان کارکرد را برایشان دارد.
او تأکید میکند: اتاقهای فکر پدافند غیرعامل در این شرایط باید بتوانند برای تمام اتفاقات تعیین نقش کنند و به فکر فعالیت کنشگران اجتماعی و دلسوزان هم برای برقراری امنیت و آرامش باشند.
محکی با بیان اینکه بخش عمده معترضان و کسانی که تحرکات تخریبگرانه دارند، نوجوانان و جوانان هستند، یادآور میشود: چون اطلاعات دینی و اخلاقی در این نوجوانان ضعیف است و با اندرزهای دینی و اخلاقی صدا و سیما هم نمیشود اقناعشان کرد، در این بزنگاهها درگیر هیجانات لحظهای شده و پس از کاری که کردهاند پشیمان میشوند. اگر حرفها و اظهاراتشان منعکس شود میتواند مؤثر باشد.
وی اضافه میکند: اگر این ناآرامی از سوی بخش معدود نیروهای آموزشدیده و تروریستی ادامه یابد ترور هدفمند، برنامه بعدی آنهاست چون تلاش دارند مسیر اعتراض را به سمت اغتشاش ببرند و از سپر انسانی برای اقدامات تروریستیشان استفاده کنند؛ مردم باید نسبت به این موضوع آگاه و هوشیار شوند.
دود آتش تخریبها به چشم مردم میرود
تقی دژاکام، روزنامهنگار و کارشناس رسانه نیز درباره عملکرد صدا و سیما در اطلاعرسانی اخبار بحران میگوید: من در این چند روز، اخبار صدا و سیما را دائماً رصد میکردم و به نظرم شبکه خبر و شبکه یک عملکرد قابل قبولی داشتند اگرچه میتوانستند عملکرد بهتری داشته باشند چون تعداد اخبار تکراری، زیاد بود.
او با بیان اینکه صدا و سیما برای تشریح شرایط فعلی بایستی از کارشناسان طیفهای مختلف دعوت کند و در مصاحبههای مردمی، مباحثههای رفت و برگشتی داشته باشد، تأکید میکند: رسانههای رسمی و شبکههای خبری سیما بایستی روی عواقب و آثار تخریب بیتالمال و اموال عمومی تأکید بیشتری کنند تا مردم نسبت به این موضوع آگاه شوند و بدانند اتوبوسی که آتش گرفته، چقدر زمان و هزینه میبرد تا جایگزین شود و به چرخه حمل و نقل عمومی برگردد. در شهرهایی که دهها اتوبوس از بین رفته است، چقدر طول میکشد که از محل درآمدهای مردمی و مالیاتها، دوباره به چرخه حمل و نقل عمومی برگردند و حتماً دودش به چشم مردم میرود.
او با بیان اینکه صدا و سیما علاوه بر نشان دادن جنبههای هشداردهنده بایستی تعارف را کنار بگذارد و درباره عواقب اقدامات خرابکارانه و تخریب اموال عمومی، صریحتر با مردم صحبت کند، یادآور میشود: رده سنی بچههایی که در آشوبها رفتارهای هیجانی دارند ۱۳ تا ۱۸ سال است و نقش والدین در بازدارندگی نوجوانان اهمیت دارد، صدا و سیما بایستی درباره این مسائل به صراحت به خانوادهها هشدار بدهد.
دژاکام با بیان اینکه شبکههای فارسیزبان معاند وظیفهشان را به درستی انجام میدهند تا مردم و جوانان را به خیابانها بکشانند و با تفرفهافکنی در جامعه سبب تخریب نظام شوند، بر اهمیت وحدتآفرینی در رسانههای داخلی تأکید کرده و میگوید: رسانههای فارسیزبان ماهوارهای با استفاده از ناآگاهی عدهای از مردم به ویژه جهل نسل جوان، کارش را پیش میبرد و با دروغ برنامهسازی میکند، دروغها و بزرگنماییهایی که از دوران رژیم پهلوی دارند از جمله آنهاست و چون نسل جوان و نوجوان، واقعیتهای آن دوران را نمیدانند، ناخواسته وارد زمین دشمن میشوند.
او با تأکید بر ضرورت استفاده از کارشناسان طیفهای مختلف و تکیه بر همگرایی ملی در صدا و سیما خاطرنشان میکند: چند شب پیش، ماشاءالله شمسالواعظین به تلویزیون دعوت شده بود و او به نکته بسیار خوبی اشاره کرد که اگر منِ حزباللهی آن حرف را بزنم یک معنی دارد و وقتی آقای شمسالواعظین میگوید یک معنی دیگر، او از خشونتهای این روزها به حمله دوم اسرائیل به ایران تعبیر کرد که حرف بسیار مهم و اثرگذاری بود.
وی در پایان یادآور میشود: دعوت از میهمانان و کارشناسان طیفهای مختلف به سیما باید بیشتر شود. حتی اگر کسانی نظرات دیگری دارند باید حرف بزنند تا مردم خودشان تصمیم بگیرند که به نظر میرسد تا الان صدا و سیما در این زمینه کمکاری و محافظهکاری داشته است.
نظر شما