از بناهای آجری تا گنبدهای فیروزهای، مساجد در طول تاریخ ایران زمین، خانه دوم مردم بودهاند. خانهای که در هر محله و شهر، چشم و چراغ اهالی آن بوده و هر خشتش دارای حرمتی ویژه است. خانهای که براساس آموزههای دین ما منسوب به خداوند رحمان است و به همین دلیل برای مسلمانان نه تنها جایگاه عبادت که مدرسه، میدان و پناهگاه نیز بوده است. نشان به آن نشان که در تاریخ ایران زمین در دل بحرانها منبرش برای مردم نماد بوده و در بزنگاه حادثهها سقفش برای مردم ایران پناه شده است. پناهگاهی که در حادثههای اخیر به دست دشمنان دین و ملت زخم خورد و مورد بیحرمتی قرار گرفت. به این مناسبت در ادامه نگاهی به جایگاه مسجد در آموزههای دینی و همچنین تاریخ ایرانزمین داریم، تا دریابیم دستی که این روزها بر این خانه زخم زد، دستی از ایرانزمین نبود، که دشمن قطعی آن بود.
بنایی که پیامبر(ص) معمار آن بود
قرار دادن مکانی برای عبادت تنها در دین اسلام مرسوم نبوده است، بیشتر ادیان الهی و غیرالهی، همیشه مکانی را برای عبادت و همچنین تجمع پیروانشان در نظر داشتهاند. هر چند براساس آموزههای دینی ما مسجد را مکانی برای عبادت میدانیم اما ارزش و کارکرد این مکان بیش از اینهاست. با نگاهی به تاریخ اسلام درمییابیم رسول خدا(ص) در ابتدای رسالت خود، مکانی مشخص برای عبادت نداشتند. بنا بر تعالیم دین ما در هر جایی از زمین میتوان خدا را عبادت کرد و نماز گزارد؛ چنانکه در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده است: «جُعِلَت لِی ألارض مَسجِداً وَ طَهوراً (همه زمین برای من پاک و مسجد قرار داده شده است». اما پس از آنکه حضرتش دعوت خود را علنی کرد، گاه در کنار کعبه نماز میخواند و هنگام هجرت از مکه به مدینه در توقفی یک هفتهای در قبا، نخستین مسجد اسلام را در آنجا بنا نهاد. گفته میشود با هجرت مسلمانان به مدینه، پیامبر(ص) مکانی را برای نماز جماعت و نیز گردهمایی مسلمانان برگزید و با همراهی مؤمنان، آن مکان را به صورتی ساده برای این کار آماده کرد. این مسجد که مسجدالنبی(ص) یا مسجد پیامبر نام گرفت، به زودی جایگاه ویژهای نزد مسلمانان یافت و به مکانی برای عبادت، آموزش مذهبی، فعالیتهای جمعی و تصمیمگیریهای مهم سیاسی تبدیل شد. پیامبر گرامی اسلام(ص) در گفتار و کردار خویش، مسلمانان را به بزرگداشت و احترام مساجد رهنمون میشد. در این باره بیان شده سنت رسول خدا(ص) این بود که هر گاه از سفری برمیگشت، ابتدا به مسجد میرفت و دو رکعت نماز میخواند، سپس در آنجا مینشست و مردم به دیدنش میآمدند.
با توجه به این شواهد میتوان گفت از ابتدا مسجد برای مسلمانان تنها عبادتگاه صرف نبوده و کارکردهای آموزشی، اجتماعی و سیاسی نیز داشته است. این سنت یعنی ساخت مسجد، پس از ورود اسلام به شهری پس از پیامبر(ص) نیز ادامه یافت، چنانکه مسلمانان در قرن اول هجری قمری مسجد کوفه(۱۷ق)، مسجد فُسطاط(۲۱ق) و مسجد جامع بصره(۲۴ق) را ساختند. در حقیقت میتوان گفت پیامبر(ص) نخستین سازنده و معمار فرهنگی مساجد بود.
خانهای که صاحب آن، خداست
همچنین آیات چندی در قرآن کریم مختص به مسجد آمده است. از منظر قرآن، مالک اصلی و حقیقی مسجد، خداوند است و به همین دلیل این مکان را خانه خدا میدانیم. از امام صادق(ع) از علت احترام مساجد پرسیدند، آن حضرت در پاسخ گفت: «زیرا مساجد خانههای خدا در زمیناند» (وسایلالشیعه، ج۳، ص ۵۵۷). همچنین قرآن کریم در آیاتی از اهمیت این بنا سخن گفته است. ازجمله «إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَ لَمْ یخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسی أُولئِک أَنْ یکونُوا مِنَ الْمُهْتَدِین؛ مساجد خدا را تنها کسانی آباد میکنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده و جز از خدا نترسیدهاند، پس امید است که اینان از راهیافتگان باشند» (توبه آیه ۱۸).
نماینده تمدن، فرهنگ و هنر اسلامی
با توجه به جایگاه این مکان در آیات و روایات و همچنین کارکرد آن در جامعه اسلامی، عجیب نیست که مسجد مهمترین مکان در فرهنگ اسلامی نامیده شود. همانطور که اشاره شد، قرآن ساخت و حفظ مسجد را کار افرادی خوانده که به خدا و روز قیامت ایمان دارند(توبه، آیه ۱۸) همچنین قداست و فضیلت مسجد نزد مسلمانان از عوامل حفظ بنای آن بوده است. مسلمانان بنابر آموزههای اسلامی، خود را موظف به حفظ و تعمیر مساجد میدانستند و از این رو، میکوشیدند در عمارت، حفظ و مرمت مسجد نقشی بر عهده گیرند(معماری مساجد جهان، ص۸). به همین خاطر طی ۱۴ قرن هر چه نبوغ، خلاقیت و هنر داشتهاند در خدمت به مساجد به کار بردهاند و نتیجه آن، بناهای شگفتی است که در گوشه گوشه جهان اسلام به یادگار مانده است. بناهایی که خانههای خدا روی زمین و نماینده تمدن، فرهنگ و هنر اسلامی هستند.
نخستین مدرسه و رسانه اسلام
این محل اجتماع مسلمانان طی قرنها کارکردهای متنوعی پیدا کرد. از زمان پیامبر(ص) تاکنون «مساجد کانون عبادی، پایگاه قضایی، جایگاه پرداختن به امور حسبیه، کانون ارتباط جمعی، پایگاه جهاد، مرکز آموزشو... بودهاند» (مسجد در گذر زمان، شماره ۱۴، ص ۶۳). در دورههایی مساجد تبدیل به مجموعههای بزرگی شدند که خدمات گستردهای را ارائه میدادند. به طور مثال کتابخانه سلیمانیه (قرن۱۰ق/۱۶م) در استانبول از یک مسجد جامع، پنج مدرسه، دو مدرسه مقدماتی، یک بیمارستان و دانشکده پزشکی، یک خانقاه صوفیان، یک میهمانخانه یا کاروانسرا، یک حمام عمومی و حوض، یک آشپزخانه عمومی، اقامتگاه برای معلمان و سرایداران مسجد، یک زمین ورزش، قهوهخانه، فروشگاه، مراقد سلطنتی و یک گورستان تشکیل میشد(دایرهالمعارف نوین اسلام، ذیل مدخل مسجد).
از مهمترین کارکردهای مسجد از آغاز تاکنون میتوان به کارکرد آموزشی آن اشاره کرد. مسلمانان در صدر اسلام در مسجد از پیامبر(ص) مسائل مذهبی، اخلاقی و اجتماعی خود را سؤال میکردند. رسول خدا(ص) در مسجد آیات قرآن را برای مردم قرائت میکرد. کمکم دامنه این آموزشها گسترده شد. در سالهای پس از پیامبر(ص) رفتهرفته آموزش علوم و دانستنیهایی که به دین و عبادت ارتباط داشتند در مساجد رواج بیشتری یافت و مسلمانان در مساجد قرآن، حدیث، فقه و صرف و نحو میآموختند. برخی علما و دانشمندان مذهبی نیز ساعتهای معینی را در مساجد میگذراندند و وعظ و حکمت ارائه میکردند. دیگر کارکرد مهم مسجد، اطلاعرسانی آن بود. مسجد در حقیقت نخستین رسانه مسلمانان بهشمار میرفت. مسلمانان از طبقات و صنوف مختلف، روزانه در مساجد یکدیگر را ملاقات میکردند و اخبار و اطلاعات مهم جامعه را در مسجد به یکدیگر میرساندند. بنابر برخی گزارشها، مساجد گاهی برای رسیدگی به امور غیرمترقبه و بحرانها بهکار گرفته میشدند. این امر در تاریخ صدر اسلام سابقه دارد، چنانکه بنابر برخی روایات، در جنگ خندق مسلمانان از مسجد برای کارهای بیمارستانی و مداوای زخمیهای جنگ استفاده کردند. بنابر گزارشهای تاریخی، رُفَیده، بانوی مسلمان صدر اسلام به دستور پیامبر اکرم(ص) خیمهای در مسجد مدینه برای رسیدگی به مجروحان جنگ بر پا کرد.
مسجد؛ سنگر مبارزه در نزد ایرانیان
در ایران زمین، طی قرنها مساجد و بقعههای متبرک، نماینده فرهنگ و هنر اسلامی بودهاند. هر چند ساخت این بناها در دوره صفویه بیش از سایر دورهها رونق داشت اما در سراسر ایران زمین مساجد متعددی متعلق به دورههای مختلف تاریخی وجود دارند که نشاندهنده ارادت و عشق ایرانیان به این مکان مطهر بوده است. مردم طی قرنها از همه کارکردهای مسجد بهره برده و به آن به عنوان مکانی برای آموزش، اطلاعرسانی و همچنین گردهماییهای اجتماعی نگاه میکردند، اما پررنگترین و شاید منحصر بهفردترین کارکرد مساجد در ایران، کارکرد مبارزاتی آن است. ایرانیان در واقعههای متعددی داد خود را از ستمگران در مسجد فریاد زده و یا از بیداد به این مکان پناهنده شدهاند. با مروری در تاریخ میتوان وقایع متعددی مانند واقعه مسجد گوهرشاد را با توجه به این کارکرد گزارش کرد. اما یکی از پررنگترین نقشآفرینیهای این مکان را میتوان دوره پیش از انقلاب اسلامی دانست. در این دوره، انقلابیها در فعالیتهای آگاهسازی و تبلیغی، مانند تکثیر جزوه و اطلاعیه و نیز توزیع نوارهای کاست سخنرانی مخالفان شاه و پخش آن میان مردم از مساجد به عنوان پایگاه استفاده میکردند. موفقیت مسجد در ایجاد چنین ارتباطی، عوامل مختلفی دارد که یکی از آنها بهرهگیری از ارتباطات چهره به چهره بود که با توجه به وجود فرهنگ شفاهی جامعه ایرانی، اثرگذاری چشمگیری داشت (فروغ مسجد، ج ۶، ص ۶۳۰ و ۶۳۱). همچنین مساجد در دوران جنگ عراق و ایران (دفاع مقدس) از جمله مراکز مهم اعلام اقلام مورد نیاز جبههها و نیز محل جمعآوری کمکهای مردمی بودند و حوادث جبههها و پیامدهای سیاسی و اجتماعی عملیات رزمندگان از مساجد برای مردم تبیین میشد و فرماندهان دفاع مقدس پس از انجام عملیاتهای مهم، در مساجد حضور پیدا میکردند و درباره چگونگی عملیاتها و دستاوردهای آن بهویژه تأثیر آن در تحولات منطقهای و جهانی سخن میگفتند (نقش مساجد در دفاع مقدس، پایگاه تخصصی مسجد).
این جایگاه پس از این دوران همچنان حفظ شده است. هر چند این ایام مساجد بیشتر رنگ و بوی عبادی گرفتهاند اما همچنان در ایامی مانند اعتکاف، خانه مقدس جوانان و نوجوانان ایرانی هستند که همگی زیر سقف آن و در پناه آن در مسیر تعالی و پیشرفت گام برمیدارند. پس بیدلیل نیست این خانه مطهر را که جزو خاطره و حافظهجمعی همه ما ایرانیان است، خانه دوم مردم ایرانزمین میخوانند. خانهای که فرزندان ایران به عنوان نمادی از فرهنگ و تمدن ایرانزمین در حفظ و حراست آن خواهند کوشید و حرمتش را حفظ خواهند کرد.
نظر شما