پنجم شعبان، سالروز ولادت امام علی بن الحسین(ع)، ملقب به زینالعابدین و سیدالساجدین، فرصتی است برای بازخوانی زندگی شخصیتی که رسالت الهی خود را در یکی از سیاهترین ادوار تاریخ اسلام آغاز کرد. او که بازمانده کاروان کربلا و شاهد بزرگترین مصیبت تاریخ بود، امامت را در جامعهای تحویل گرفت که ارکان باورش زیر آوار تبلیغات مسموم اموی فرو ریخته بود. در عصری که شمشیرها بر حقیقت حاکم بودند، او سلاحی کارآمدتر را برگزید: سلاح دعا، معرفت و اخلاق. امام سجاد(ع) با یک استراتژی هوشمندانه و صبورانه، به معماری دوباره روح و فکر جامعه پرداخت و اسلام ناب محمدی را از خطر تحریف و نابودی کامل نجات داد.
برای بررسی ابعاد عمیقتر این جهاد فرهنگی و تبیین میراث گرانبهای آن حضرت، با حجتالاسلام والمسلمین رضا محمدی، کارشناس تاریخ اسلام به گفتوگو نشستهایم.
شرایط دشوار آغاز امامت
حجتالاسلام والمسلمین محمدی در ابتدا با اشاره به وضعیت اسفبار جامعه اسلامی در آغاز امامت امام سجاد(ع)، شرایط را اینگونه توصیف میکند: برای درک عظمت کار چهارمین امام شیعیان باید بدانیم ایشان امامت را در چه شرایطی آغاز کردند. خود ایشان میفرمایند در سراسر مکه و مدینه، ما ۲۰ نفر دوست و محب واقعی نداشتیم. این وضعیت در حالی بود که قرآن کریم با صراحت کامل در آیه ۲۳ سوره شوری میفرماید: «قُل لا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی». با این حال، تبلیغات مسموم امویان کار را به جایی رسانده بود که نزدیکترین خویشاوندان پیامبر(ص) اینگونه در میان امت، غریب افتاده بودند. امام صادق(ع) نیز در روایتی تکاندهنده میفرمایند: پس از شهادت امام حسین(ع)، همه مردم از دین برگشتند مگر سه نفر: ابوخالد کابلی، یحیی بن امطویل و جبیر بن مطعم. این نشان میدهد امام سجاد(ع) رسالت الهی خود را تنها با سه یار وفادار در میان جامعهای که کاملاً تحت تأثیر تبلیغات دشمنان بود، آغاز کردند.
این کارشناس تاریخ اسلام به شخصیت والای مادر امام سجاد(ع) و نقش آن خانم در تحکیم ارتباط معنوی میان فرهنگها اشاره کرده و میافزاید: براساس نقل مشهور، مادر گرامی امام سجاد(ع)، یکی از شاهزادگان ایرانی بودند که پس از ازدواج با امام حسین(ع) از جایگاه و احترام ویژهای برخوردار شدند. نقل است امام حسین(ع) درباره ایشان فرمودند: این بانو را بزرگ بدارید زیرا برای شما فرزندی به دنیا خواهد آورد که برترین اهل عالم خواهد بود. این پیوند مبارک، نمادی از در هم آمیختن دو فرهنگ بزرگ و ایجاد یک ارتباط معنوی عمیق میان ایرانیان و خاندان رسالت بود. این بانوی بزرگوار برخلاف برخی افسانهسراییها، پس از ولادت امام سجاد(ع) در مدینه از دنیا رفتند و در همانجا به خاک سپرده شدند. وجود چنین مادری در تبار امام، خود نشاندهنده نگاه جهانشمول اسلام و اهلبیت(ع) است که تقوا و کرامت انسانی را برتر از هر نژاد و تباری میداند.
تجلی اخلاق الهی در سیره امام(ع)
حجتالاسلام محمدی با تأکید بر اینکه سیره عملی امام مهمترین ابزار تربیتی ایشان بود، به جنبههای اخلاقی شخصیت آن حضرت میپردازد: در کنار زهد و عبادت، جود و سخاوت ایشان زبانزد خاص و عام بود. امام سجاد(ع) به صورت ناشناس، هزینههای زندگی صدها خانواده فقیر در مدینه را تأمین میکردند. ایشان شبانه کیسههای نان و خرما را بر دوش خود حمل میکردند و به درِ خانه نیازمندان میبردند، بهطوری که هیچکس نمیدانست این فرد نیکوکار کیست. پس از شهادت آن حضرت بود که این کمکها قطع شد و مردم فهمیدند آن ناشناس شبها، کسی جز علی بن الحسین(ع) نبوده است. هنگام غسل دادن بدن مطهر امام، آثار کبودی و پینه را روی شانههای ایشان مشاهده کردند که به سبب حمل آن انبانهای سنگین غذا ایجاد شده بود. این سیره، اوج اخلاص و انساندوستی را به نمایش میگذارد و درسی بزرگ برای همه نسلهاست که خدمت به خلق باید به دور از هرگونه ریا و خودنمایی باشد.
عبادت، زینتبخش وجود امام(ع)
این پژوهشگر تاریخ اسلام، عبادت امام را نه یک عمل فردی، بلکه یک مکتب تربیتی دانسته و اضافه میکند: لقب «زینالعابدین» به معنای زینت عبادتکنندگان، لقبی الهی بود که به ایشان داده شد. عبادتهای ایشان آنچنان عمیق و خالصانه بود که الگویی برای همه عابدان تاریخ شد. در روایت آمده است ایشان آنقدر در سجده میماندند که به «سیدالساجدین» (سرور سجدهکنندگان) نیز ملقب شدند. اما این عبادت صرفاً یک ارتباط فردی با خدا نبود؛ بلکه یک بیانیه عملی در برابر حکومتهایی بود که دین را به ابزاری برای دنیاطلبی تبدیل کرده بودند. امام(ع) با عبادت خود، معنای حقیقی بندگی و تسلیم در برابر خداوند را به جامعهای که در حال فراموشی این مفاهیم بود، یادآوری میکردند. حلم و بردباری ایشان نیز بخشی از همین سیره تربیتی بود. وقتی فردی به ایشان توهین میکرد، با کرامت و بزرگواری با او برخورد کرده و با اخلاق نیکوی خود، دشمن را به دوست تبدیل میکردند.
استاد محمدی مهمترین دستاورد امام سجاد(ع) را احیای جامعه شیعی از طریق کادرسازی و تربیت نیروهای فکری میداند و میگوید: بزرگترین و راهبردیترین نقش امام سجاد(ع) را باید در احیای اسلام ناب جستوجو کرد. ایشان امامت را با سه یار آغاز کردند، اما در پایان دوران ۳۴ ساله امامت خود، جامعه اسلامی شاهد حضور هزاران شیعه و محب اهلبیت(ع) بود. در تاریخ ثبت شده امام بیش از ۱۷۰ شاگرد برجسته و بینظیر مانند محمد بن مسلم و زرارة بن اعین تربیت کردند که هر یک ستونی برای مذهب شیعه شدند. این تحول عظیم نشان میدهد امام سجاد(ع) در آن خفقان شدید سیاسی، چگونه با یک حرکت فرهنگی عمیق و انسانساز، توانستند یک نسل جدید از مؤمنان آگاه و عالم را پرورش دهند و اسلام را از خطر نابودی کامل نجات بخشند. این حرکت، زمینهساز انقلاب علمی بزرگ امام باقر(ع) و امام صادق(ع) شد.
گنجینهای جاودان در قالب دعا و رساله
حجتالاسلام محمدی در پایان، میراث مکتوب امام سجاد(ع) را یک زرادخانه کامل معرفتی و معنوی برای انسانسازی توصیف کرده و میگوید: امام سجاد(ع) در یک شاهکار راهبردی، معارف بنیادین اسلام را در قالب گنجینهای از ادعیه و رسالهها به یادگار گذاشتند. این روش، هوشمندانهترین راه برای عبور از سد سانسور اموی بود. در رأس این میراث، صحیفه سجادیه قرار دارد که بحق «زبور آلمحمد» نامیده شده است. این کتاب صرفاً مجموعهای از دعاها نیست، بلکه یک دایرهالمعارف کامل توحید، نبوت، امامت، اخلاق، سیاست و مسائل اجتماعی است. از دعای طلب مکارم اخلاق که منشوری برای خودسازی است تا دعای آن حضرت برای مرزداران که نشاندهنده دغدغه ایشان برای امنیت جامعه اسلامی است، همگی در این کتاب گنجانده شدهاند. اثر بیبدیل دیگر، رساله حقوق است؛ یک منشور جامع و بیسابقه که امام(ع) در آن، ۵۱ حق بنیادین را تبیین میکنند. این رساله از حق خداوند آغاز شده و به حق اعضا و جوارح انسان و سپس به حقوق متقابل افراد در جامعه مانند حق والدین، فرزند، همسایه، معلم و حاکم میپردازد و یک نقشه راه کامل برای ایجاد جامعهای سالم و اخلاقی ارائه میدهد. در کنار اینها، دعای عرفانی ابوحمزه ثمالی، یک سفرنامه معنوی برای شبهای ماه مبارک رمضان است که انسان را در گفتوگویی صمیمانه با پروردگارش قرار میدهد و اوج بندگی و امید را به تصویر میکشد. همچنین زیارت امینالله که یک پیماننامه فشرده اعتقادی و میثاق با ولایت است. این آثار در مجموع یک نظام فکری و تربیتی منسجم را تشکیل میدهند که نشان میدهد امام(ع) چگونه از محدودیتها، فرصتی برای ایجاد یک تمدن معنوی ساختند و چراغ هدایت را برای همیشه تاریخ روشن نگه داشتند.
نظر شما