با تشدید بحران آب و افزایش برداشتها از منابع زیرزمینی، میزان مصرف آب در صنایع فولادی که به عنوان صنایع آببر شناخته میشوند آن هم در دشتهای خراسان رضوی که از مجموع ۳۷ دشت، ۳۴ مورد از آن، بنا به اعلام آب منطقهای خراسان رضوی سطح آبشان رو به کاهش است، به عنوان یک موضوع حساس و چالشبرانگیز شناخته میشود که در این گزارش به بازخوانی مصرف آب مجتمع فولاد خراسان؛ آن هم در دشت نیشابور میپردازیم که عمیقترین شکاف فرونشست کشور را دارد و طبق نظر کارشناسان با نرخ سالانه ۸۶ میلیمتر، ۲۱ برابر متوسط جهانی فرونشست دارد.
پایش مسیر تولید براساس آمار اعلامی
طبق آمار ارائه شده در سایت رسمی مجتمع فولاد خراسان، در مجموع کارخانههای این مجتمع شامل کارخانه نورد با ظرفیت تولید سالانه ۶۰۰ هزار تُن، کارخانه فولادسازی شمارههای یک و ۲ با ظرفیت ۱.۴ میلیون تن، کارخانه آهن اسفنجی یک و ۲ با ظرفیت ۱.۶ میلیون تن و کارخانه گندلهسازی با ظرفیت ۵/۲ میلیون تن در سال، محصول تولید میشود که مجموع تولیدات اسمی این کارخانه برابر با ۶.۱ میلیون تن در سال است.
در کنار این عدد، بر اساس استعلام خبرنگار ما از آب منطقهای خراسان رضوی، این مجتمع فولادی سالانه معادل ۱.۷ میلیون مترمکعب از آبهای زیرزمینی (چاه)، یکمیلیون مترمکعب از سد بار و حدود ۳۰۰ هزار مترمکعب از محل فروش حجمی آب مجاز برداشت میکند که در مجموع این اعداد با مصرف ۳ میلیون مترمکعب در سال است. در بررسی اینکه این مجتمع فولادی چه میزان آب مورد نیاز جمعیت ۴۵۱ هزار نفری شهرستان نیشابور را مصرف میکند، میتوان اینگونه تحلیل کرد؛ اگر میزان مصرف آب هر شهروند این شهرستان را ۱۷۰لیتر در شبانهروز در نظر بگیریم، سالانه حدود ۲۸میلیون مترمکعب آب مورد نیاز است. هر چند از سال ۱۳۸۰ این مجتمع رسماً وارد باشگاه تولیدکنندگان فولاد کشور شده؛ اما از آنجایی که در تاریخچه این شرکت، سال ۹۲ به عنوان سال تکمیل زنجیره تولید آمده و همین سال مبنای مصرف آب قرار گرفته، در ۱۲ سال گذشته این مجتمع فولادی حدود ۱۵ تا ۱۶ ماه مصرف آب شرب جمعیت ۴۵۱ هزار نفری نیشابور را استفاده کرده است.
در تحلیلی دیگر و با چشمپوشی از اینکه خطوط تولید مختلف در مجتمعهای فولادی مصرف آب متفاوتی دارند، میتوان گفت از تقسیم عدد ۶.۱ میلیون تن تولید محصول مجتمع فولاد خراسان که در سایت همین مجتمع آمده، بر میزان مصرف مجاز ۳ میلیون مترمکعب در سال، این مجتمع فولادی برای هر تن فولاد حدود ۴۹۲ لیتر آب مصرف میکند که معادل مصرف حدود ۰.۵ لیتر آب برای تولید یک کیلوگرم فولاد است.
مقایسه با استانداردهای جهانی
در نگاه نخست میتوان این عدد را ساده در نظر گرفت؛ اما وقتی این عدد با سایر مجتمعهای فولادی در ایران و جهان مقایسه میشود، کمی بیشتر از حد معمول نامتعارف به نظر میرسد که باید مورد بررسی قرار بگیرد. به عنوان مثال، در بهمن سال ۱۴۰۳، رسانههای معدنی به نقل از سید امیر طباطبائیان، مدیر انرژی و سیالات فولاد مبارکه اعلام کردند: «مصرف آب فولاد مبارکه ۵/۲ لیتر به ازای هر کیلو فولاد است که یک رکورد در دنیا به شمار میآید». ضمن آنکه پیشتر عنوان شده بود میزان مصرف این کارخانه به ۲.۲ لیتر برای تولید هر کیلوگرم فولاد رسیده است.
در کنار این مطلب، یک جستوجوی ساده نشان میدهد به صورت میانگین کارخانههای فولادی مدرن با تکنولوژی بازیافت در دنیا برای تولید هر کیلوگرم فولاد حدود یک تا ۱.۵ لیتر آب مصرف میکنند و برخی گزارشها هم از اعداد ۱.۶ تا ۳.۳ لیتر به ازای هر کیلوگرم خبر دادهاند، ضمن آنکه صنایع فولادی دنیا در تلاشاند حتی با بازچرخانی یا استفاده از تکنولوژیهای روز، این عدد را کاهش دهند.
پس طرح این پرسش چندان دور از ذهن نیست که مجتمع فولاد خراسان چگونه میتواند برای مجموع تولیدات خود حدود نیم لیتر آب مصرف کند در حالی که این عدد حتی در میانگینهای بینالمللی مصرف صنایع فولادی نیامده است. اصلاً چنین روشی بر مبنای چنین دادههایی درست است؟ آیا این عدد صحت دارد؛ چون اگر تقسیم میزان تخصیص قانونی آببر همه تولیدات، مبنا باشد و همین میزان تولید تأیید شود، باید به بازنگری منابع تأمین آب این مجتمع پرداخت و به دنبال سرنخهای مصارف غیرمجاز بود.
ملاک مصرف آب، تولید شمش است
در پاسخ به نکات مطرح شده، عضو هیئت مدیره مجتمع فولاد خراسان در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: مصرف آب در صنایع فولادی بر مبنای میزان تولید شمش یا همان فولاد سنجیده میشود و بر اساس تولید یکمیلیون تن فولاد در سال گذشته و تخصیص قانونی ۳ میلیون متر مکعب آب در سال که حدود ۴۰۰ هزار مترمکعب آن برای آبیاری تقریباً ۲۷۰ هکتار فضای سبز این مجتمع استفاده میشود، میزان مصرف آب برای تولید هر کیلوگرم فولاد در مجتمع فولاد خراسان حدود همان ۲.۵ تا ۲.۶ لیتر است. به عبارت دیگر کنسانتره آهن یا همان پودر سنگ آهن با عیار ۶۷ درصد در ترکیب با آهک و بنتونیت و سایر موارد تبدیل به گندله شده و گندله با ورود به واحدهای احیا تبدیل به آهن اسفنجی میشود و این محصول با کمی آهن قراضه برای تولید فولاد یا شمش به واحدهای ذوب میرود و در نهایت این محصول تبدیل به میلگرد یا سایر محصولات فلزی خواهد شد. از این رو فرایند تولید شمش مبنای محاسبه میزان مصرف آب است.
علی چشمی درباره مقایسه میزان مصرف آب این مجتمع فولادی با مجتمع فولاد مبارکه توضیح داد: تکنولوژی خطوط تولید مجتمع فولاد خراسان برگرفته از تکنولوژی مجتمع فولاد مبارکه اصفهان بوده و تقریباً یکسان است و فقط محصولات نهایی دو مجتمع با هم تفاوت دارند. بر همین اساس میزان تولید واقعی مجتمع فولاد خراسان حدود یکمیلیون تن محصولات فولادی، ۱.۲ تن آهن اسفنجی، ۱.۷ تن گندله و ۶۰۰ هزار تن میلگرد و دیگر محصولات در سالهای گذشته بوده که مستندات آن در سامانه کدال وجود دارد و میزان برداشتهای آب مجتمع فولاد خراسان هم برای سد و هم برای چاهها از طریق کنتورها بررسی میشود.
وی افزود: مجتمع فولاد خراسان یک پروژه بازچرخانی در حال ساخت دارد که قول بهرهبرداری از آن در نهایت تا اوایل سال آینده داده شده تا آب مورد استفاده در مجتمع برای مصرف دوباره به داخل آن برگردد. در کنار این پروژه قرار است پروژه فاضلاب نیشابور با نصب ۲۸۰ کیلومتر لوله به یک تصفیهخانه با ظرفیت روزانه ۴۰هزار مترمکعب برسد. برآوردها نشان میدهد در نخستین سالی که این پروژه مورد بهرهبرداری قرار میگیرد، ۷میلیون متر مکعب پساب و در افق ۱۴۱۰، ۱۴ میلیون مترمکعب پساب برای مصارف مجتمع تأمین خواهد شد که در انتهای سال آینده قرار است این پروژه هم به بهره برداری برسد.
عضو هیئت مدیره مجتمع فولاد خراسان در پایان تشریح کرد: در حال حاضر ساخت تصفیهخانه به ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی رسیده و طبق همین برآوردها فولاد خراسان در انتهای سال آینده دو برابر میزان آبی که مصرف میکند، آب غیر متعارف برای مصرف و جایگزینی خواهد داشت ضمن آنکه فولاد مبارکه برای تأمین آب مجتمعهای تولیدی خود در اصفهان در پروژه انتقال آب از خلیجفارس مشارکت کرد و فولاد خراسان به منظور تأمین آب مورد نیاز خود، پروژه استفاده از پساب را در دست اجرا دارد که پنج برابر منابع متعارف موجود برای مجتمع فولاد خراسان و برنامههای توسعهای آن در آینده آب تأمین میکند.
هر چند میزان مصرف آب فولاد خراسان بر اساس دادهها و بر مبنای تولیدات فولادی در حد استاندارد تلقی میشود؛ اما نباید فراموش کرد در دشت بحرانزدهای مانند دشت نیشابور، همین میزان برداشتها به ویژه وقتی امکان جایگزینی هم وجود دارد، نه تنها زیاد است؛ بلکه باید در سایر مصارف هم همین بازنگری صورت بگیرد. همچنین این پرسش مطرح میشود که آیا میزان درآمدزایی از مجتمع فولاد خراسان به عنوان یک صنعت آببر در استان با همه نکات منفی آن میصرفد یا حتی باید از طرحهای توسعهای همین مجتمعها هم جلوگیری به عمل آورد که پاسخ آن را میتوان در گزارشی در مورد بهرهوری اقتصادی آب در مجتمعهای فولادی استان در روزهای آینده جستوجو کرد.
نظر شما