برای دههها، دلار آمریکا ستون فقرات نظام مالی جهانی بوده است؛ ارزی که نهتنها ابزار مبادله، بلکه اهرم قدرت ژئوپلیتیک واشنگتن محسوب میشد. اما نشانهها حاکی از آن است که این سلطه بیرقیب وارد مرحلهای از فرسایش ساختاری شده است. آنچه امروز در حال وقوع است، یک تغییر تدریجی ساده نیست؛ بلکه شکافی عمیق در نظم پولی پس از جنگ جهانی دوم است که اینبار از سوی جنوب جهانی هدایت میشود.
اظهارات صریح مارک کارنی، نخستوزیر کانادا، در اجلاس داووس ۲۰۲۶ مبنی بر اینکه «در میانه یک گسست هستیم، نه یک گذار»، بازتابی از واقعیتی است که دیگر حتی متحدان سنتی آمریکا نیز به زبان میآورند؛ معامله قدیمی هژمونی دلار دیگر برای بسیاری از کشورها کارآمد نیست.
دلار؛ از ابزار ثبات تا سلاح فشار
دلار سالها بهعنوان ارز ذخیره جهانی، واحد حساب و ابزار مبادله بینالمللی عمل کرد. این جایگاه، ثبات و پیشبینیپذیری را برای تجارت جهانی به همراه داشت، اما بهای آن وابستگی شدید کشورها به سیاستهای پولی و مالی ایالات متحده بود. با تشدید استفاده ابزاری واشنگتن از دلار و نظام مالی وابسته به آن — از تحریمها گرفته تا مسدودسازی دسترسی به سوئیفت — این وابستگی به یک ریسک راهبردی تبدیل شد.
برای بسیاری از اقتصادهای نوظهور، دلار دیگر تنها یک ارز نیست؛ بلکه نماد آسیبپذیری در برابر فشار سیاسی است. همین واقعیت، انگیزه اصلی کشورها برای جستوجوی جایگزینها را شکل داده است.
تَرَکهای آشکار در دیوار سلطه
اگرچه دلار همچنان در بازارهای مالی دست بالا را دارد، اما دادهها از تغییر جهت تدریجی خبر میدهند. از زمان همهگیری کووید-۱۹، بانکهای مرکزی در سراسر جهان بخشی از ذخایر دلاری خود را کاهش داده و به طلا و داراییهای واقعی روی آوردهاند. این روند نشاندهنده کاهش اعتماد بلندمدت به دلار بهعنوان تنها پناهگاه امن است.
در عین حال، پیشرفتهای فناورانه — بهویژه در حوزه هوش مصنوعی و زیرساختهای پرداخت — این امکان را فراهم کرده که سبدهای ارزی و ارزهای محلی، بسیاری از کارکردهای سنتی دلار را بر عهده بگیرند. به بیان دیگر، انحصار فنی دلار نیز در حال شکستن است.
بریکس؛ آزمایشگاه نظم پولی جدید
بلوک بریکس به کانون اصلی این تغییر تبدیل شده است. افزایش تجارت درونگروهی با ارزهای ملی، کاهش وابستگی به دلار را از سطح شعار به عمل رسانده است. آمارها نشان میدهد یوآن چین، با وجود سهم اندک در پرداختهای جهانی، اکنون نیمی از تجارت داخلی بریکس را پوشش میدهد.
این روند صرفاً اقتصادی نیست؛ بلکه ریشه در یک درک راهبردی دارد؛ کشوری که زیرساخت پولی و پرداختیاش در کنترل دیگران باشد، حاکمیت واقعی نخواهد داشت. از همینرو، ایجاد سامانههای موازی با سوئیفت به اولویتی حیاتی تبدیل شده است.
انقلاب دیجیتال و ارزهای بانک مرکزی
بزرگترین مانع در مسیر دلارزدایی، نه کمبود اراده سیاسی بلکه ضعف زیرساخت است. اینجاست که ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) نقش تعیینکننده پیدا میکنند. برخلاف رمزارزهای غیرمتمرکز، ارزهای دیجیتال بانک مرکزی ترکیبی از سرعت دیجیتال و کنترل حاکمیتی هستند.
چین در این عرصه پیشگام است. یوآن دیجیتال (e-CNY) طی دو سال بیش از ۸۰۰ درصد رشد کرده و حجم تراکنشهای آن از ۲.۳ تریلیون دلار عبور کرده است. پروژه «امبریج» نیز با حذف بانکهای کارگزار و سوئیفت، امکان پرداختهای فرامرزی آنی را فراهم کرده و عملاً یک الگوی جدید برای تسویه بینالمللی ارائه داده است.
غرب آسیا؛ حلقه اتصال انرژی و پول
تحولات پولی به شرق آسیا محدود نمانده است. امارات متحده عربی بهعنوان یکی از گرههای کلیدی مالی منطقه، نقش فعالی در این گذار ایفا میکند. از انجام نخستین تراکنش دولتی با درهم دیجیتال گرفته تا تسویه معاملات انرژی با یوآن، همگی نشاندهنده فاصلهگیری تدریجی از نظام پترودلار هستند.
سازمان منطقهای تسویه و پایاپای پرداختهای عربی، موسوم به BUNA، یکی دیگر از اجزای کلیدی معماری نوظهور پرداخت است. این نهاد که توسط صندوق پول عربی اداره میشود، یک پلتفرم پرداخت فرامرزی و چندارزی است که برای تسهیل جریانهای تجاری و سرمایهگذاری درون و فراتر از جهان عرب ایجاد شده است.
«بونا» به بانکهای مرکزی و تجاری امکان میدهد پرداختها را در چندین ارز در سراسر منطقه عربی و با شرکای جهانی ارسال و دریافت کنند. حجم ماهانه تراکنشها به هزاران مورد رسیده و مشارکت همچنان در حال گسترش است.
رن هایپینگ، معاون بخش پژوهش راهبردی مرکز تبادلات اقتصادی بینالمللی چین، اشاره کرده که گسترش دامنه ارزی BUNA — از جمله افزودن روپیه و یوآن — میتواند زیرساخت بازارهای مالی را بهبود بخشد و پیوندهای همکاری اقتصادی، از جمله تجارت و سرمایهگذاری فرامرزی میان مشارکتکنندگان، را عمیقتر کند.
این دیدگاه با ابتکارات گستردهتر خلیج فارس مانند AFAQ نیز همخوان است؛ سامانه پرداخت آنی خلیج فارس که توسط شورای همکاری خلیج (GCC) راهاندازی شده و بانکهای کشورهای عضو را به هم متصل میکند و تراکنشهای فرامرزی آنی را بدون اتکا به بانکهای تسویه دلاری امکانپذیر میسازد. AFAQ با هدف ایجاد یک اکوسیستم پرداخت منطقهای یکپارچه طراحی شده که تسویه سریع، امن و کارآمد تراکنشها را در میان کشورهای عربی خلیج فارس فراهم میکند.
سامانههایی مانند BUNA و AFAQ در حال ایجاد یک اکوسیستم پرداخت منطقهای هستند که بدون نیاز به بانکهای دلاری، تسویه سریع و امن را ممکن میسازد. این زیرساختها، پایههای خودمختاری پولی در جهان عرب را تقویت میکنند.
چرا دلار هنوز سقوط نکرده است؟
با وجود این تحولات، دلار همچنان بر بازارهای مالی جهانی مسلط است. حجم عظیم معاملات ارزی، که چندین برابر تجارت واقعی کالا و خدمات است، هنوز بهشدت دلاری است. ضعف یورو و پوند، ناخواسته به تقویت موقعیت دلار کمک کرده است.
اما این سلطه بیش از آنکه نشانه قدرت باشد، حاصل نبودِ جایگزین کامل و فراگیر است. شکاف میان نقش دلار در تجارت واقعی و مالی، نشان میدهد که تداوم این وضعیت در بلندمدت پایدار نخواهد بود.
نظم پسادلار؛ نه یک انقلاب ناگهانی، بلکه یک فرسایش هدفمند
آنچه امروز در حال وقوع است، یک «انقلاب یکشبه» نیست. جنوب جهانی بهدنبال فروپاشی ناگهانی نظام موجود نیست، بلکه با ایجاد مسیرهای موازی، وابستگی را بهتدریج کاهش میدهد. استفاده از پترو-یوآن، توسعه CBDC ها و ایجاد سامانههای پرداخت منطقهای، همگی اجزای یک راهبرد بلندمدت هستند.
نظم پولی آینده احتمالاً چندقطبی خواهد بود؛ نظمی که در آن هیچ ارزی بهتنهایی فرمانروایی نمیکند. این نظم نه در واشنگتن، بلکه در تعامل منافع قدرتهایی شکل میگیرد که سالها در حاشیه تصمیمگیری مالی جهانی بودهاند؛ فرسایش سلطه دلار آغاز شده است؛ آرام، حسابشده و بازگشتناپذیر.
نظر شما