نیمه شعبان فرصتی یگانه برای بازخوانی فرهنگ انتظار و مهدویت فراهم می‌کند؛ فرهنگی که نه تنها در زندگی مردم امروز نمود یافته، بلکه در آثار برجامانده از گذشتگان نیز جلوه‌گر است. بسیاری از این آثار اکنون در موزه آستان قدس رضوی در معرض دید عموم قرار دارند.
بازخوانی این گنجینه‌ها فرصتی است برای تأمل در حضوری که اگرچه پنهان، اما همواره جاری بوده است. در گفت‌وگو با عبدالحسین ملک‌جعفریان، رئیس اداره گنجینه‌های موزه آستان قدس رضوی، این آثار ارزشمند معرفی و شرح داده خواهند شد.

پیوند موزه آستان قدس رضوی با فرهنگ مهدویت

موزه آستان قدس رضوی به عنوان یکی از کهن‌ترین و غنی‌ترین مجموعه‌های موزه‌ای جهان اسلام، جایگاهی ممتاز در حفظ و بازنمایی تاریخ تشیع و فرهنگ اسلامی دارد. مجاورت این موزه با مرقد مطهر حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) سبب شده در طول قرون متمادی، آثار و نفایس بی‌شماری از سوی پادشاهان، عالمان، شیعیان و دلدادگان اهل‌بیت(ع) به این آستان مقدس در قالب نذر یا وقف اهدا شود. این مجموعه عظیم و ارزشمند نه تنها بازتاب‌دهنده تاریخ معماری، هنر و تمدن اسلامی است، بلکه می‌تواند به عنوان آینه‌ای از باورها، اعتقادات و مناسک شیعی در دوره‌های مختلف تاریخی به شمار ‌آید.
در میان این آثار نفیس، اشیایی وجود دارند که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با ائمه اطهار(ع) و به‌ویژه با امام رضا(ع) مرتبط‌اند که شاید معروف‌ترین آن‌ها ضریح‌ها و دیگر اشیای متعلق به تاریخ حرم مطهر رضوی و شناخته‌شده‌ترین آن‌ها تابلوهای استاد محمود فرشچیان با عنوان «ضامن آهو» باشد. اما در میان این نفایس، آثاری نیز هستند که با فرهنگ انتظار و مهدویت گره خورده‌اند؛ فرهنگی که به ‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم اعتقادی در تشیع، همواره در لایه‌های مختلف زندگی اجتماعی، سیاسی و هنری شیعیان نمود یافته و در این آثار موزه‌ای هم بازتاب پیدا کرده است. سکه‌ها، مهرها و اشیایی که نام و عنوان «صاحب‌الزمان» را بر خود دارند و نشانی از باور عمیق ارادتمندان به اهل بیت(ع) به حضور امام غایب(عج) هستند.
شعبان، ماهی که ولادت حضرت مهدی(عج) در آن واقع شده فرصتی مغتنم برای بازخوانی این میراث ارزشمند است. به همین مناسبت، معرفی منتخبی از آثار مرتبط با امام زمان(عج) در موزه آستان قدس رضوی می‌تواند دریچه‌ای نو به فهم تاریخی مهدویت بگشاید. در این نوشتار، چهار اثر شاخص از این مجموعه که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به موضوع امام زمان(عج) می‌پردازند، معرفی می‌شوند؛ آثاری که پیوند میان اعتقاد، تاریخ و هنر اسلامی را به‌روشنی به نمایش می‌گذارند.

مهر منسوب به نخستین نایب خاص امام زمان(عج)

یکی از شاخص‌ترین و در عین حال ارزشمندترین آثار مرتبط با امام زمان(عج) در موزه آستان قدس رضوی، مهر منسوب به «عثمان بن سعید عمری» نخستین نایب خاص آن حضرت در دوران غیبت صغری است. این مهر که در قالب انگشتری ساخته شده، از منظر تاریخی و اعتقادی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که این دوران، یکی از حساس‌ترین و سرنوشت‌سازترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار می‌آید. عثمان بن سعید عمری نقشی محوری در ارتباط شیعیان با امام غایب(عج) ایفا می‌کرد و هر یادگار منسوب به او، به‌منزله سندی مادی از آن دوران خطیر تلقی می‌شود.
این اثر در سال ۱۳۹۳ خورشیدی توسط سید حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله لبنان به رهبر معظم انقلاب اسلامی اهدا شد و در حال حاضر در گنجینه هدایای مقام معظم رهبری در موزه آستان قدس رضوی نگهداری شده و در معرض نمایش قرار دارد. سنگ این مهر از عقیق یمنی سبز رنگ ساخته شده و روی آن، کتیبه‌ای به خط کهن نقش بسته است با عبارت: «عدتی یوم الوعید عثمان بن سعید» که انتساب آن به این شخصیت تاریخی را تقویت می‌کند.
ابعاد مهر حدود ۲ در ۲ سانتیمتر است و براساس آزمایش‌های تخصصی انجام‌شده، قدمت آن به بازه زمانی ۲۵۰ تا ۳۰۰ هجری قمری بازمی‌گردد؛ بازه‌ای که با دوران حیات و وفات عثمان بن سعید عمری (پیش از سال ۲۶۷ قمری) همخوانی دارد.

نام صاحب‌الزمان(عج) بر سکه‌های وکیل‌الرعایا

دومین گروه از آثار مرتبط با امام زمان(عج) در موزه آستان قدس رضوی، سکه‌های طلای نیم مهر اشرفی و ربع مهر اشرفی ضرب‌شده در دوران حکومت کریم‌خان زند است. این سکه‌ها که در سال‌های ۱۱۸۷، ۱۱۸۹ و ۱۱۹۰ هجری قمری ضرب شده‌اند، نمونه‌ای روشن از پیوند سیاست، اقتصاد و اعتقاد مذهبی در ایران دوره زندیه به شمار می‌آیند. ضرب این سکه‌ها در ضرابخانه‌های مهمی همچون دارالمؤمنین کاشان، دارالمرز رشت و شهر خوی انجام شده که هر یک از مراکز فعال اقتصادی و سیاسی آن دوران محسوب می‌شدند.
روی این سکه‌های طلایی، کتیبه‌ای معنادار و عمیق به این صورت نقش بسته است: «شد آفتاب و ماه زر و سیم در جهان/ از سکه امام بحق صاحب‌الزمان». این عبارت، فراتر از یک تزئین ادبی، بیانگر مشروعیت‌بخشی دینی به حاکمیت از طریق توسل به نام امام زمان(عج) است. کریم‌خان زند، اگرچه عنوان پادشاه را برای خود برنگزید و «وکیل‌الرعایا» خوانده می‌شد، اما با درج نام و عنوان صاحب‌الزمان بر سکه‌ها، تلاش داشت حکومت خود را در چارچوب اعتقادات شیعی تعریف کند تا نزد عوام مقبولیت داشته باشد.
از منظر هنری و تاریخی، این سکه‌ها اسنادی کم‌نظیر از باور به فرهنگ مهدویت در عرصه عمومی جامعه ایران سده دوازدهم هجری هستند. گردش این سکه‌ها در دست مردم، نشان می‌دهد اعتقاد آنان به آن حضرت، تنها محدود به حوزه‌های عبادی نبوده، بلکه در ساختار اقتصادی و سیاسی جامعه نیز جلوه‌گر شده است.

نام امام زمان(عج) بر سکه‌های ضرابخانه‌های مهم حکومت زندیه

مجموعه سکه‌های نقره یک‌شاهی (۵۰ دینار) و عباسی (۲۰۰ دینار) متعلق به دوره کریم‌خان زند نیز سومین اثر شاخص مرتبط با امام زمان(عج) در موزه آستان قدس رضوی است. این سکه‌ها که بین سال‌های ۱۱۶۶ تا ۱۱۷۷ هجری قمری ضرب شده‌اند، از نظر گستره جغرافیایی و تنوع ضرابخانه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند. ضرب این سکه‌ها در مراکزی چون دارالعلم شیراز، دارالسلطنه قزوین، دارالسلطنه اصفهان، دارالمؤمنین کاشان، دارالمرز مازندران، دارالعباده یزد و ضرابخانه مبارکه رکاب، نشان‌دهنده نفوذ گسترده حکومت زندیه و انسجام نظام پولی آن دوران است.
وجه مشترک و برجسته این سکه‌ها، کتیبه‌ای است که همانند سکه‌های طلای هم‌دوره آن‌ها، نام امام زمان(عج) را بر خود دارد: «شد آفتاب و ماه زر و سیم در جهان/ از سکه امام بحق صاحب‌الزمان». وجود این عبارت بر این سکه‌های نقره که کاربردی‌تر و رایج‌تر از سکه‌های طلا در معاملات روزمره بودند، اهمیت ویژه‌ای دارد. این بدان معناست که نام و یاد امام زمان(عج) نه فقط در اشیای تشریفاتی، بلکه در جریان عادی زندگی اقتصادی مردم حضور داشته است. این موضوع درواقع بازتابی از عمق باور به مهدویت در جامعه شیعی آن دوره و تلاش حاکمیت برای پیوند زدن مشروعیت خود با این باور ریشه‌دار است.
از منظر تاریخی، این سکه‌ها سندی گویا از نقش مهدویت در تثبیت هویت شیعی ایران پس از صفویه‌اند. این سکه‌ها نشان می‌دهند چگونه نام امام غایب(عج)، قرن‌ها پیش از عصر معاصر، در بافت زندگی اجتماعی و اقتصادی شیعیان جاری بوده و همچنان به‌عنوان یکی از ارکان هویت مذهبی آنان تداوم یافته است.

تمبرهای یادبود با موضوع امام زمان(عج) و فرهنگ انتظار

در کنار اشیای تاریخی همچون مهر و سکه، تمبرهای یادبود نیز از جمله آثار معاصر اما پرمعنایی هستند که بازتاب‌دهنده فرهنگ مهدویت و انتظار در دوره‌های جدید به شمار می‌آیند. تمبر به‌عنوان رسانه‌ای کوچک اما فراگیر، همواره نقشی مهم در انتقال پیام‌های فرهنگی، سیاسی و اعتقادی ایفا کرده است. تمبرهای مرتبط با حضرت امام مهدی(عج) که امروزه در موزه آستان قدس رضوی نگهداری و به نمایش گذاشته شده‌اند، از جمله نمونه‌های روشن از تلاش برای بازنمایی مفاهیم عمیق مهدوی در قالبی تصویری و مردمی هستند.
تصاویر و عناوین این تمبرها مضامینی بنیادین از اندیشه مهدویت را دربرمی‌گیرند؛ از جمله «جهانی شدن عدل و عدالت به دست امام زمان(عج)»، «ندای جاءالحق و زهق‌الباطل»، «نرید ان نمن علی الذین استضعفوا…» و تصویر دست‌های مستضعفان جهان که به سوی امام زمان(عج) برای یاری‌خواهی دراز شده است. همچنین شعار پرمعنای «بقیة‌الله خیر لکم» به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین القاب امام عصر(عج)، در طراحی برخی از این تمبرها نقش بسته و پیام امید، رهایی و آینده‌ای روشن را القا می‌کند.
این مجموعه تمبرها توسط شرکت پست جمهوری اسلامی ایران، به مناسبت ولادت باسعادت منجی عالم بشریت و همزمان با روز جهانی مستضعفین، در فاصله سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۷۳ هجری شمسی منتشر شده است. چاپ و انتشار این تمبرها در هشت نوبت و با شمارگان قابل توجه ۱۹ میلیون و ۹۰۰ هزار قطعه، نشان‌دهنده اهمیت موضوع مهدویت در گفتمان رسمی و فرهنگی جامعه پس از انقلاب اسلامی است. نمایش این تمبرها در موزه آستان قدس رضوی، پیوندی معنادار میان میراث تاریخی گذشته و جلوه‌های معاصر باور به امام زمان(عج) برقرار می‌کند و نشان می‌دهد فرهنگ انتظار، در هر دوره‌ای، زبان و بیان متناسب با زمان خود را یافته است.