مدتی است که هوش مصنوعی در موضوعات مختلف از جمله حوزه مدیا و رسانه به وفور استفاده می‌شود؛ اما بی‌شک این ابزار، اهدافی فراتر از این مسائل را در دنیا پیگیری و مدیریت می‌کند. زمانی می‌توان گفت اثرگذاری ویژه خود را داشته که در دل صنعت، کشاورزی، تجارت، گردشگری و خدمات نیز رسوخ کند و از قالب ویترین و نمایش رسانه‌ای خارج شود. هوش مصنوعی می‌تواند به‌ عنوان یک ابزار کلیدی در تحول و بهینه‌سازی فرایندها در بدنه اداره‌ها و بخش‌های مختلف اقتصادی استان عمل کند. به‌عنوان مثال، در بخش کشاورزی، استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته می‌تواند به کشاورزان کمک کند تا با تحلیل داده‌های اقلیمی و خاکی، تصمیم‌های بهتری برای کشت و برداشت محصولات بگیرند. در صنعت، هوش مصنوعی می‌تواند به بهبود کیفیت تولید، افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها کمک کند. همچنین در حوزه خدمات و گردشگری، این فناوری می‌تواند تجربه مشتریان را با ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده و بهینه‌سازی فرایندهای خدمت‌رسانی ارتقا دهد. بررسی دقیق‌تر این موضوع نشان می‌دهد اگرچه ظرفیت‌های بالقوه زیادی وجود دارد؛ اما هنوز با چالش‌هایی در مسیر بهره‌برداری از این فناوری‌ها مواجهیم که نیازمند توجه و راهکارهای مناسب است و در گفت‌وگو با دبیر کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی این مسائل را جست‌وجو می‌کنیم.

مزیت‌های راهبردی کم‌نظیر خراسان رضوی

سهیل پروازی با بیان اینکه هوش مصنوعی یک زیرساخت مهم برای رقابت اقتصادی و افزایش بهره‌وری در مدل‌های کسب‌ و کار دولتی و خصوصی است، می‌گوید: امروزه کشورهایی که زودتر و هوشمندانه‌تر به این حوزه وارد شده‌اند ، نه‌تنها در اقتصاد دیجیتال؛ بلکه در تجارت، صنعت، کشاورزی، سلامت و حکمرانی نیز مزیت رقابتی پیدا کرده‌اند. در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای استان‌هایی مانند خراسان رضوی این نیست که آیا باید به سمت هوش مصنوعی حرکت کنیم یا خیر؛ بلکه این است که چگونه، با چه ساز و کاری و با چه اولویت‌هایی باید این مسیر را طی کنیم تا خروجی واقعی داشته باشیم.
وی با اشاره به مزیت‌های خراسان رضوی می‌افزاید: این استان از معدود استان‌هایی است که همزمان چند مزیت راهبردی کم‌نظیر را در کنار هم دارد؛ شبکه دانشگاهی گسترده، نیروی انسانی متخصص، شرکت‌های فناور، موقعیت ژئواکونومیک ممتاز در اتصال ایران به آسیای میانه و افغانستان و مزیت‌های اقتصادی ویژه در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، صنایع غذایی، گردشگری و لجستیک. با این حال، خروجی عملی استان در حوزه هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، تناسبی با این ظرفیت‌ها ندارد. این شکاف نشان می‌دهد مسئله اصلی، کمبود منابع یا نبود بازیگر نیست؛ بلکه نارسایی در نظام سیاست‌گذاری اجرایی، ضعف در زیرساخت‌ها و ناهماهنگی نهادی است.
دبیر کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به تدوین اسناد، برنامه‌ها و راهبردهای فراوان در سطح ملی برای توسعه هوش مصنوعی در سال‌های اخیر ادامه می‌دهد: در سطح استان نیز نشست‌ها، رویدادها و تفاهم‌نامه‌های مختلفی شکل گرفته؛ اما آنچه در میدان عمل مشاهده می‌شود، فاصله‌ای معنادار میان این برنامه‌ها و خروجی واقعی است. بخش خصوصی و شرکت‌های فناور استان با مجموعه‌ای از موانع همزمان مواجه‌اند؛ دسترسی محدود و غیرشفاف به داده، نبود زیرساخت پردازشی قابل اتکا، نظام مالی‌ای که دارایی‌های نامشهود را به رسمیت نمی‌شناسد و فضای مقرراتی‌ که بیش از آنکه تسهیلگر نوآوری باشد، بازدارنده آن است.
به گفته پروازی، در چنین فضایی، توسعه هوش مصنوعی به ‌جای آنکه به یک پروژه اقتصادی جدی تبدیل شود، اغلب در قالب برنامه‌های نمایشی، رویدادهای تبلیغاتی یا پروژه‌های کوچک و بی‌ارتباط از هم باقی می‌ماند. نتیجه این روند، اتلاف منابع، فرسایش سرمایه اجتماعی فعالان فناوری و در نهایت مهاجرت تدریجی شرکت‌ها و نخبگان به زیست‌بوم‌های دیگر است.

ضعف جدی در زیرساخت‌های پردازشی

وی با بیان اینکه نخستین و شاید بنیادی‌ترین مسئله، ضعف جدی در زیرساخت‌های پردازشی است، می‌گوید: هوش مصنوعی بدون دسترسی به توان محاسباتی بالا، عملاً امکان توسعه را ندارد. امروز بسیاری از شرکت‌های فناور استان برای اجرای مدل‌های یادگیری عمیق، آموزش الگوریتم‌ها یا تحلیل داده‌های حجیم، یا ناچار به استفاده از سرویس‌های خارجی‌اند یا باید پروژه‌های خود را به تهران منتقل کنند. این وابستگی نه‌تنها هزینه‌ها را افزایش می‌دهد؛ بلکه امنیت داده، پایداری پروژه و استقلال فناورانه را نیز با چالش مواجه می‌کند.
دبیر کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی با اشاره به راهکار اجرایی موجود در این زمینه می‌افزاید: خراسان رضوی نیازمند ایجاد مراکز داده بومی، زیرساخت‌های ابری قدرتمند و خوشه‌های پردازشی اشتراکی است؛ زیرساخت‌هایی که در قالب مدل‌های مشارکت عمومی–خصوصی و با محوریت بخش خصوصی، اتاق بازرگانی و اپراتورهای فناوری شکل‌گیری می‌گیرد. توسعه این زیرساخت‌ها نه یک پروژه لوکس؛ بلکه پیش‌نیاز ورود استان به اقتصاد مبتنی بر داده و هوش مصنوعی است.
وی با بیان اینکه داده، سوخت موتور هوش مصنوعی است، اظهار می‌کند: در خراسان رضوی حجم عظیمی از داده‌های ارزشمند در حوزه‌های شهری، گردشگری، سلامت، صنعت، کشاورزی و حمل ‌و نقل تولید می‌شود؛ اما بخش عمده‌ای از این داده‌ها یا در انحصار سازمان‌ها باقی مانده یا دسترسی به آن‌ها با ابهام، ریسک و پیچیدگی‌های اداری همراه است. در بسیاری از موارد، نگاه امنیت‌محور و محافظه‌کارانه به داده، عملاً فضای نوآوری را مسدود کرده است. در حالی که حکمرانی داده به ‌معنای انسداد نیست؛ بلکه به‌ معنای تعریف قواعد شفاف برای استفاده مسئولانه، امن و هدفمند از داده است. ایجاد محیط‌های آزمایشی واقعی (Sandbox)، تدوین چارچوب‌های حقوقی مشخص برای اشتراک داده و طراحی ساز و کارهای دسترسی کنترل ‌شده می‌تواند این گره مزمن را باز کند. بدون این اصلاح بنیادین، شرکت‌های فناور ناچارند یا پروژه‌های خود را در حد نمونه‌های آزمایشگاهی نگه دارند یا به زیست‌بوم‌هایی مهاجرت کنند که دسترسی به داده در آن‌ها تسهیل شده است.

چالش‌های توسعه هوش مصنوعی در خراسان رضوی

دبیر کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به اینکه یکی از جدی‌ترین چالش‌های توسعه هوش مصنوعی در استان، ناهماهنگی عمیق نظام مالی با ماهیت اقتصاد دیجیتال است، عنوان می‌کند: در نظام تأمین مالی موجود، دارایی‌هایی مانند زمین، ساختمان و ماشین‌آلات همچنان محور اعتبارسنجی هستند؛ در حالی که دارایی اصلی شرکت‌های هوش مصنوعی، الگوریتم، داده، نرم‌افزار و مدل‌های یادگیری است. تا زمانی که این دارایی‌های نامشهود در نظام بانکی، بیمه‌ای و مالیاتی به رسمیت شناخته نشوند، شرکت‌های فناور با کمبود مزمن منابع مواجه خواهند بود.
پروازی تأکید می‌کند: ایجاد ابزارهای مالی نوین مانند صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه تخصصی در حوزه هوش مصنوعی، اوراق مبتنی بر دارایی‌های نامشهود و مدل‌های جدید اعتبارسنجی می‌تواند منابع تازه‌ای را به اکوسیستم فناوری استان تزریق کند. این اصلاح، نه‌ تنها یک ضرورت اقتصادی بوده؛ بلکه شرط بقا و رقابت‌پذیری بنگاه‌های فناور در سطح ملی و منطقه‌ای است.
به گفته وی، تجربه جهانی نشان می‌دهد دولت‌ها در توسعه هوش مصنوعی زمانی موفق بوده‌اند که نقش خود را از مجری پروژه به تنظیم‌گر هوشمند و تسهیلگر نوآوری تغییر داده‌اند. این حوزه با منطق پروژه‌های سنتی، ساختارهای سلسله‌مراتبی و بروکراسی سنگین رشد نمی‌کند. سرعت تصمیم‌گیری، امکان آزمون و خطا و پذیرش ریسک، اجزای جدایی‌ناپذیر توسعه هوش مصنوعی هستند.
دبیر کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی درباره مطالبه بخش خصوصی استان در این حوزه می‌گوید: ایجاد فضای اعتماد، کاهش مداخلات دستوری، انعطاف مقرراتی و واگذاری میدان اجرا به شرکت‌های دانش‌بنیان، مسائلی هستند که بخش خصوصی روی آن‌ها تمرکز کرده است. دولت زمانی می‌تواند به ایفای نقش راهبردی خود بپردازد که بستر فعالیت را هموار کند، نه آنکه خود به بازیگر اصلی میدان تبدیل شود. بر این اساس، هوش مصنوعی زمانی ارزش اقتصادی خلق می‌کند که در دل مسائل واقعی استان نفوذ داشته باشد. خراسان رضوی در این زمینه فرصت‌های طلایی دارد؛ از کشاورزی هوشمند و مدیریت زنجیره تأمین زعفران گرفته تا گردشگری هوشمند، لجستیک منطقه‌ای، سلامت دیجیتال و مدیریت شهری.
وی با بیان اینکه تمرکز بر چند پروژه آزمایشی بزرگ، واقعی و مسئله‌محور می‌تواند به‌ مراتب اثربخش‌تر از ده‌ها پروژه پراکنده و نمایشی باشد، می‌افزاید: برای مثال، سامانه‌های هوشمند تشخیص کیفیت و اصالت زعفران، مدیریت هوشمند جریان زائران، پیش‌بینی تقاضای گردشگری و بهینه‌سازی مسیرهای ترانزیتی می‌توانند هم ارزش اقتصادی ملموسی را به وجود بیاورند و هم زیست‌بوم فناوری استان را فعال کنند.
دبیر کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی اعتقاد دارد یکی از موانع پنهان توسعه هوش مصنوعی، ضعف سواد دیجیتال در سطوح مدیریتی است. بسیاری از مدیران ارشد همچنان با منطق سنتی تصمیم‌گیری می‌کنند و فناوری را نه به‌ عنوان پیشران تحول؛ بلکه به‌ عنوان ابزار جانبی می‌بینند. بدون ارتقای درک مدیریتی از اقتصاد داده‌محور و هوش مصنوعی، هیچ تحول پایداری شکل نخواهد گرفت.
پروازی ابراز می‌کند: سرمایه‌گذاری در آموزش مدیران، طراحی دوره‌های تصمیم‌سازی مبتنی بر داده و توسعه مهارت‌های راهبردی دیجیتال باید به یک اولویت کاربردی در استان تبدیل شود. تحول دیجیتال، پیش از آنکه مسئله فناوری باشد، مسئله نگاه مدیریتی و جسارت تصمیم‌گیری است.
به گفته وی، خراسان رضوی برای تبدیل‌ شدن به یکی از قطب‌های هوش مصنوعی کشور، نه به سند جدید نیاز دارد و نه به همایش بیشتر؛ بلکه به تصمیم‌های شجاعانه، سیاست‌های بومی‌ شده و اقدام عملی هماهنگ نیازمند است.
پروازی تأکید می کند: اگر امروز در اصلاح زیرساخت‌ها، حکمرانی داده، نظام مالی و ساز و کارهای اجرایی تعلل کنیم، فردا هزینه عقب‌ ماندن به‌ مراتب سنگین‌تر از هزینه اقدام خواهد بود. هوش مصنوعی آزمونی جدی برای چگونگی مواجهه ما با آینده است؛ یا با اتکا به ظرفیت‌های بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و مزیت‌های منطقه‌ای، بازیگر فعال این میدان می‌شویم و یا به مصرف‌کننده‌ای منفعل در زنجیره ارزش جهانی تبدیل خواهیم شد.