همزمان با روزهایی که یادآور خاستگاه یک تحول بزرگ در تاریخ معاصر ماست و جامعه بار دیگر در فضای دهه مبارک فجر به بازخوانی مسیر انقلاب اسلامی مینشیند، موضوع تربیت نسل بیش از همیشه از سطح آموزشهای مدرسهای فراتر میرود و به قلب خانهها میرسد؛ جایی که مادر، نخستین معلم معنا، تحلیل و هویت است. امروز روشن شده سواد سیاسی مادر، نه به معنای خبرخوانی، بلکه در معنای عمیق فهم جریانها، ارزشها و روایتهای انقلاب اسلامی، ظرفیت آن را دارد که مسیر آینده یک نسل را تغییر دهد.
اینکه این سواد دقیقاً چیست، چگونه در رفتارهای کوچک روزمره جاری میشود و چرا در عصر جنگ روایتها اهمیت دوچندان یافته، پرسشهایی است که ما را به گفتوگو با دکتر لیلا وطنخواه، پژوهشگر مطالعات زنان و خانواده و مشاور نهاد نمایندگی ولیفقیه در دانشگاهها رساند. در ادامه این گفتوگو، ابعاد کمتر دیدهشده این مفهوم و نقش مادر در آیندهسازی بررسی شده است. همراه باشید.
سواد سیاسی؛ جرقه هویت انقلابی
دکتر وطنخواه در پاسخ به این پرسش که سواد سیاسی انقلابی مادر دقیقاً از چه جنسی است، توضیح میدهد: سواد سیاسی انقلابی یک آگاهی عادی یا پیگیری اخبار نیست، بلکه ترکیبی از دانش، بینش و مهارت است؛ مجموعهای هدفمند برای فهم ریشهای انقلاب اسلامی و توانایی نهادینهسازی آن در خانواده. این سواد، مادر را از یک مخاطبِ منفعل عرصه سیاست، به یک کنشگر هویتساز تبدیل میکند که میتواند آرمانها و مبانی انقلاب را برای فرزندش بازخوانی، تحلیل و قابل لمس کند.
وی با تأکید بر اینکه دانش تاریخی و تبیینی، نخستین مؤلفه این سواد است، میگوید: مادر باید فلسفه شکلگیری انقلاب، مفهوم استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی، مقاومت، عدالتخواهی و استکبارستیزی را بشناسد تا بتواند آنها را معنادار منتقل کند. همچنین با اندیشههای ناب امامین انقلاب، حضرت امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب آشنایی داشته باشد. تفاوت این سواد با آگاهی سیاسی عمومی همینجاست؛ آگاهی سیاسی معمولی، سطحی، واکنشی و رویدادمحور است اما سواد سیاسی انقلابی، تحلیلی، فعالانه و آرمانمحور است. مادر با این سواد از خبرها رد نمیشود؛ آنها را میفهمد، تحلیل و در چارچوب انقلاب تفسیر میکند.
آرمانهای بزرگ در رفتارهای کوچک
در ادامه گفتوگو، از استاد وطنخواه میپرسیم این سواد چگونه در خانه و در تعامل با کودک و نوجوان عملیاتی میشود؟ وی با تأکید بر اینکه اگر مفاهیم ارزشمند انقلاب برای کودک سادهسازی نشوند، او نمیتواند این مفاهیم را لمس و تجربه کند، توضیح میدهد: مادر انقلابی پیش از هر چیز باید توانایی ترجمه و تبدیل مفاهیم را داشته باشد؛ یعنی ارزشهایی مانند عدالتخواهی، مسئولیتپذیری، عزتنفس و ظلمستیزی را از سطح شعارهای کلان سیاسی به سطح رفتارهای روزمره و قابل مشاهده در خانه بیاورد. کودک و نوجوان زمانی معنا و اهمیت عدالت را درک میکنند که آن را در فضای خانواده تجربه کنند؛ مثلاً وقتی مادر در تقسیم مسئولیتها به توانایی و شرایط هر فرزند توجه دارد و از کلیشههای جنسیتی فاصله میگیرد، یا هنگام بروز اختلاف میان بچهها با گوش دادن منصفانه به سخنان هر دو طرف داوری میکند، کودک بهطور عملی میآموزد عدالت یک رفتار انسانی و اخلاقی است، نه یک واژه سنگین سیاسی. به همین ترتیب، مفاهیمی مانند مسئولیت اجتماعی و کمک به محرومان نیز زمانی برای کودک معنا پیدا میکند که در فعالیتهای کوچک اما هدفمند مشارکت داده شود. وقتی مادر و فرزند بخشی از هزینه خرید را برای یک خانواده نیازمند کنار میگذارند، یا با هم برای مناسبتهایی مانند عید بستهای برای افراد محروم آماده میکنند، کودک با یک تجربه عینی میفهمد عدالتخواهی فقط مطالبهگری در سطح کلان نیست، بلکه از دل زندگی روزانه آغاز میشود. در این راستا باید روایت رویدادهای اجتماعی با زبانی ساده و متناسب با سن کودک بیان شود؛ مثلاً مادر میتواند برای او توضیح دهد که چرا مبارزه با فقر، فساد و تبعیض مسیر اصلی انقلاب است و انسان مسئول در برابر رنج دیگران بیتفاوت نمیماند. بدین ترتیب، ارزشهای انقلابی از سطح شعار به سطح زیست روزمره کودک منتقل میشود.
این پژوهشگر مطالعات زنان و خانواده وقتی بحث به چالشهای عصر جدید میرسد، ابتدا تصویری کلان ارائه و بیان میکند: امروز مادران با چندصدایی شدید در فضای مجازی مواجهاند؛ سیلی از الگوهای رفتاری، سبکهای زندگی و پیامهایی که بسیاری از آنها با ارزشهای دینی و انقلابی در تضادند. جنگ نرم امروز پیچیدهتر از هر زمان دیگر است؛ دشمن در قالب فیلم، سریال، موسیقی و حتی بازیهای موبایلی مفاهیمی را منتقل میکند که هدف آن تضعیف هویت دینی، ملی و انقلابی نسل جدید است.
وی به چالش شکاف نسلی و دیجیتالی نیز اشاره کرده و میگوید: نسل امروز سرعت فهم و مصرف رسانهای بسیار بالاتری دارد و این گاهی سبب میشود مادر نتواند پیامهای پنهان محتواهای رسانهای را بهموقع تشخیص دهد. مرجعیتهای کاذبی که سلبریتیها ایجاد میکنند نیز جایگاه والدین را به چالش میکشد و این یکی از جدیترین تهدیدهاست.
همافزایی سیاست و رسانه خانوادگی
دکتر وطنخواه توضیح میدهد: سواد رسانهای و سواد سیاسی باید کنار هم باشند. اگر سواد سیاسی میپرسد چرا استقلال مهم است یا دشمن کیست، سواد رسانهای میپرسد این فیلم یا این خبر چه چیزی را ترویج میکند؟ چه ارزش پنهانی در آن است؟ چه تصویری از قدرت، خانواده، سبک زندگی یا هویت دینی ارائه میدهد؟ مادر باید بداند رسانه همیشه فقط سرگرمکننده نیست؛ گاهی تغییردهنده هویت است.
او تصریح میکند: یکی از راهکارهای مهم، مصرف رسانهای مشترک است. مادر نباید صرفاً کنترلگر باشد؛ باید همراه فرزند فیلم ببیند، خبر بخواند و سؤالهای هدایتگر بپرسد؛ مثل اینکه «این خبر منبع معتبر دارد؟» یا «این تبلیغ چه سبکی از زندگی را ترویج میکند؟» وقتی کودک یاد بگیرد پشت هر محتوا پیام و هدفی است، سیستم ایمنی ذهنیاش شکل میگیرد.
این استاد حوزه و دانشگاه به یکی از نکات مهم تربیت رسانهای نیز اشاره و عنوان میکند: مادر نباید نصیحتمحور باشد؛ باید گفتوگو را جایگزین خطابه مستقیم کند. نوجوان اگر احساس بیاعتمادی کند از والدین فاصله میگیرد. پیامبر اکرم(ص) سه مرحله تربیت را مشخص کردهاند و دوران ۱۴ تا ۲۱ سالگی، دوران وزارت و مشورتدهی است، نه اطاعت محض. مادر اگر این الگو را رعایت کند، نوجوانش را همراه خود نگه میدارد. مادر باید خودش در سبک زندگی، انتخابها و مشارکت اجتماعیاش نشان دهد به ارزشها التزام دارد؛ حضور در برنامههای فرهنگی، توجه به تولید ملی، مشارکت در مناسبتهای انقلابی و حتی سفرهای خانوادگی مثل بازدید از موزه دفاع مقدس میتواند هویت کودک را تقویت کند.
مادر؛ معمار پنهان تمدن نوین
وی یادآور میشود: نقش مادری در دهه ۶۰ بیشتر در حوزه همراهی با مقاومت و تربیت نسل مؤمن و سادهزیست تعریف میشد؛ اما امروز، مادر یک کنشگر چندبعدی است که در میدانهای فرهنگی، رسانهای و اجتماعی نقش دارد. این تحول نتیجه تغییر میدان جنگ است؛ از جنگ سخت به جنگ روایتها و جنگ ترکیبی. تهدیدها عوض شده، پس نقش مادر هم باید هوشمندانهتر و پیچیدهتر شود.اما اصل ثابت در تمام این سالها «کانونیت خانواده» و «جایگاه محوری مادر در تربیت نسل» بوده است. انقلاب اسلامی مادر را یک سرمایه انسانی بزرگ برای آینده خود میداند و به همین دلیل نقش او را گسترش داده، نه اینکه کمرنگ کند.اما مادری که امروز فرزندش را با سواد سیاسی انقلابی تربیت میکند، دقیقاً چه سهمی در ساخت تمدن نوین اسلامی دارد؟
دکتر وطنخواه پاسخ میدهد: هر مادری که فرزندش را به بصیرت، هویت، تحلیل درست و روحیه مسئولیتپذیری مجهز میکند، درواقع یک آجر انسانی به بنای تمدن اضافه کرده است؛ تمدنی که نه با سازههای فیزیکی، بلکه با انسانهای مؤمن، تحلیلگر، منصف، عدالتخواه و مقاوم ساخته میشود. تمدن اسلامی از دل خانواده شکل میگیرد و مادر قلب تپنده خانواده است. اگر مادر نقش خود را درست ایفا کند، نسل آینده نه دچار انفعال میشود و نه اسیر جنگ روایتها؛ بلکه میتواند جامعه را به سمت آرمانهای بزرگتر هدایت کند. تربیت سیاسی انقلابی، تربیت انسانهای شعاری نیست؛ تربیت انسانهای مسئول، باهویت و تحلیلگر است؛ انسانهایی که بتوانند آینده کشور را با عقل، اخلاق و ایمان بسازند.
تمرینهای عملی برای بصیرت کودکان
این کارشناس دینی تمرینهایی عملی نیز برای تقویت سواد سیاسی کودکان بیان میکند: مفاهیمی مثل عدالتخواهی، استقلال یا مقاومت، زمانی در ذهن کودک نهادینه میشود که در کنار توضیح، تمرین هم داشته باشد. برای مثال، وقتی مادر همراه فرزندش درباره حق آموزش برای همه کودکان ایران حرف میزند و بعد آن را در قالب کمک به یک کودک محروم عملی میکند، کودک میفهمد عدالت فقط یک واژه نیست؛ یک رفتار است. حتی فعالیتهای سادهای مانند نقاشی درباره ایران، نوشتن یک نامه دوستانه برای کودکان مناطق محروم یا تهیه بستههای کوچک حمایتی میتواند کودک را با معنای همدلی اجتماعی آشنا کند.
دکتر وطن خواه در پایان با بیان اینکه این تمرینها، زیرساخت همان بصیرت سیاسی است که بعدها در نوجوانی به شکل تحلیل، مشارکت، مسئولیتپذیری و دفاع از ارزشها ظهور پیدا میکند، تصریح میکند: مادرانی که در چنین اقداماتی مشارکت فعال دارند، به فرزندانشان یاد میدهند هویت انقلابی فقط به مناسبتهای خاص مربوط نیست؛ یک سبک زندگی است. اگر کودک در خانه معنا، تحلیل، مسئولیت و مهربانی را در کنار هم تجربه کند، در آینده در برابر جنگ نرم و روایتهای تحریفشده مصونتر خواهد بود؛ زیرا یاد گرفته ارزشها را لمس کند، نه فقط بشنود.
نظر شما