سال‌هاست که به دلیل اهمیت قابل اعتنای جشنواره فیلم فجر، آن را ویترین سینمای ایران می‌دانند و دور از انتظار نیست که بازتاب بسیاری از اتفاقات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ... نیز در این رویداد بروز و ظهور پیدا کند. این دوره نیز به دلیل همزمانی با التهابات جامعه در دی ماه و سایه سنگین جنگی دوباره، بیش از پیش در بطن این حوادث قرار گرفت و به این ترتیب پرونده چهل‌وچهارمین دوره جشنواره ملی فیلم فجر در حالی بسته شد که این رویداد مهم سینمایی یکی از پرحاشیه‌ترین دوران برگزاری خود را پشت سر گذاشت.

در این دوره ۳۳ فیلم به نمایش درآمد که از این تعداد، دو اثر شامل یک انیمیشن و یک فیلم ساخته شده با هوش مصنوعی خارج از بخش مسابقه در میان سایر فیلم‌ها حضور داشتند؛ فیلم‌هایی که با حذف هیئت انتخاب و از سوی منوچهر شاهسواری دبیر جشنواره انتخاب شدند و به این دوره چهل‌وچهارم فجر راه یافتند.

از غیبت سینمایی‌ها تا صف آرایی روبروی هم

برگزارکنندگان جشنواره فیلم فجر ۴۴ به دلیل همزمانی با اتفاقات دی ماه، تلاش کردند با آرامش و کمترین میزان حاشیه این رویداد را آغاز کنند، سکوت و سکونی که البته اعتراض اهالی رسانه را به دلیل ابهام در شکل و شیوه برگزاری و تاخیر در اعلام فیلم‌های حاضر در جشنواره هم به همراه داشت. با این حال آنچه بیش از هر چیزی فضای این دوره را تحت تاثیر خود قرار داد مسئله انصراف، حضور یا غیبت فیلمسازان و عوامل فیلم‌های حاضر در جشنواره بود؛ اتفاقی که پیش بینی آن چندان هم سخت نبود و سابقه فضای ملتهب و غیبت هنرمندان در سال ۱۴۰۱ نشان می‌داد که امسال نیز احتمالاً با جشنواره پرحاشیه‌ای روبرو باشیم. اما این همه ماجرا نبود؛ از نخستین روز برپایی جشنواره کمتر بازیگری بود که همراه عوامل فیلم در نشست خبری حاضر شود؛ مهران غفوریان، الناز ملک، محسن قصابیان، روح الله زمانی، آرمان درویش و شکیب شجره جزو معدود بازیگرانی بودند که در زمان اکران فیلمشان به جشنواره آمدند و در نشست خبری حضور پیدا کردند.

از سویی دیگر این نشست‌ها، محملی برای بیان اعتراضات فیلمسازان و عوامل را هم فراهم کرد؛ اظهارات منوچهر هادی پس از اکران فیلمش در روز دوم جشنواره حاشیه‌هایی به همراه داشت؛ اما شاید جبهه‌گیری و صف‌آرایی هنرمندان روبروی هم با اظهارات تند و تیز مهدویان کلید خورد. صحبت‌هایی که با واکنش‌های زیادی روبرو شد و جمعی از بازیگران و اهالی سینما مستقیم و غیرمستقیم به این صحبت‌ها واکنش نشان دادند. این در حالی بود که غیبت عوامل فیلم‌ها در سینمای رسانه همچنان ادامه داشت که مهمترین آنها عدم حضور رسول صدرعاملی در نشست‌ «قایق سواری در تهران» و همچنین لغو نشست خبری فیلم «استخر» به دلیل غیبت عوامل فیلم از جمله سروش صحت بود. این در حالی بود که در میانه‌های برپایی جشنواره هم بازیگرانی همچون امیر جدیدی، هدی زین العابدین و صحرا اسداللهی از داوری و حضور در فجر انصراف دادند. البته غیبت بازیگران فقط محدود به حضور در ایام برپایی جشنواره نبود و عدم حضور بازیگران و بسیاری از عوامل فیلم‌ها در مراسم اختتامیه نیز یک اتفاق بی‌سابقه را رقم زد.

فجر ۴۴ در یک نگاه

از حواشی که فاصله بگیریم یکی از مهمترین نکات این دوره از برپایی جشنواره کیفیت فیلم‌هاست؛ نگاهی اجمالی به فیلم‌های حاضر در این دوره نشان می‌دهد که با شمار قابل توجهی از آثاری روبروییم که توانی در جذب مخاطب ندارند و احتمالاً در اکران عمومی با مشکل جدی روبرو خواهند شد. جز انگشت‌شماری فیلم که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد بسیاری از فیلم‌های به نمایش در آمده در این دوره از جشنواره، جزو همان آثاری هستند که باید در زمان اکران عمومی، نامشان را در انتهای جدول فروش پیدا کنید.

سینمای دولتی در مقابل سینمای مستقل

امسال هم همچون ادوار گذشته؛ حضور فیلم‌های متعلق به نهادها و ارگان‌های دولتی قابل توجه بود. از مجموع ۳۱ فیلم حاضر در بخش مسابقه، ۱۶ فیلم متعلق به بخش‌های دولتی و غیرمستقل بودند که بنیاد سینمایی فارابی با ۶ فیلم، سازمان شهرداری تهران با ۴ فیلم(یک اثر مشترک)، سازمان سوره با دو فیلم(یک اثر مشترک)، بنیاد فرهنگی روایت فتح با ۲ فیلم(یک اثر مشترک)، سازمان فرهنگی هنری اوج با یک اثر مشترک، قوه قضاییه، مکتب حاج قاسم و انجمن سینمای انقلاب و دفاع مقدس نیز هرکدام با یک فیلم در این دوره از جشنواره حضور داشتند و کفه سنگین دولتی بودن جشنواره فیلم فجر بار دیگر خودنمایی کرد.

حضور پررنگ فیلم اولی‌ها در فجر ۴۴

یکی از نکات جالب در جشنواره این دوره، حضور پررنگ فیلمسازان فیلم اولی بود که از میان کل آثار حاضر در فجر ۴۴، ۱۳ اثر به کارگردانان فیلم اولی اختصاص داشت که با آثاری متنوع به لحاظ مضمون، به این رویداد مهم سینمایی آمده بودند؛ فیلم‌هایی که عمدتاً نگاهی متفاوت و مطالبه‌گر داشتند. «آرامبخش»، «اردوبهشت»، «خواب»، «قمارباز»، «حاشیه»،«بیلبورد» و «حال خوب زن» فارغ از سطح کیفی اما از جمله فیلم اولی‌هایی بودند که موضوعی متفاوت و جسورانه را انتخاب کرده بودند.

بازگشت سینمای اجتماعی به صدر

سال گذشته و در جریان برپایی چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر، سهم عمده‌ای از فیلم‌ها به آثار دفاع مقدسی و همچنین حضور قابل توجه کمدی‌ها اختصاص داشت؛ این دوره برخلاف سال گذشته علیرغم اینکه خبری از کمدی نبود، شاهد کاهش تعداد فیلم‌های دفاع مقدسی هم بودیم و تنها دو فیلم «پل» و «جانشین» از سینمای دفاع مقدس در جشنواره حاضر بودند و روایت‌های جنگ هشت ساله در این دوره جای خود را به آثاری درباره جنگ ۱۲ روزه داده بودند.

سینما، روایت‌گر جنگ ۱۲ روزه

جشنواره فیلم فجر در این دوره میزبان ۵ فیلم با محوریت جنگ ۱۲ روزه بود، رخدادی مهم که قابلیت بسیاری برای بازنمایی آن روی پرده نقره‌ای دارد. «نیم شب» ساخته محمدحسین مهدویان مهمترین فیلم درباره جنگ ۱۲ روزه بود، همچنین فیلم‌های «قمارباز»، «کافه سلطان»، «سقف» و «رقص باد» آثار دیگری بودند که با محوریت جنگ ۱۲ روزه به فجر ۴۴ آمدند. تقریباً می‌توان گفت هیچ کدام از این فیلم‌ها آن‌طور که باید نتوانستند یک اثر سینمایی جذاب و دیدنی از تازه‌ترین جنگی که کشور با آن روبرو بوده را به تصویر بکشند، «قمارباز» نخستین فیلم محسن بهاری از این حیث که به یکی از اتفاقات مهم دوران جنگ می‌پرداخت و فضایی معمایی داشت نسبت به آثار دیگر قابل توجه‌تر بود گرچه در این فیلم هم همچون سایر آثار عنوان شده جنگ در پس زمینه فیلم بود.

چشم‌انداز اکران سال آینده

از مجموع فیلم‌های به نمایش درآمده در جشنواره فجر امسال، تعداد انگشت شماری فیلم وجود دارد که می‌تواند تنور گیشه را گرم کند؛ «اسکورت» ساخته یوسف حاتمی‌کیا با سوژه‌ای جذاب و فضایی مهیج احتمالاً یکی از پرفروش‌های سال آینده خواهد بود و می‌توان به گیشه آن امیدوار شد. در کنار آن فیلم‌های «اردوبهشت» و «زنده شور» به دلیل داستان ملتهب و پیشینه کاظم دانشی در ساخت و نگارش فیلم‌نامه‌هایی متفاوت می‌تواند از گزینه‌های امیدبخش اکران عمومی باشند. همچنین «قایق سواری در تهران» و «استخر» نیز با توجه به فضای فانتزی و همراه داشتن امضای پیمان قاسمخانی و سروش صحت از فیلم‌های مورد توجه سال آینده خواهند بود. «خواب»، «قمارباز»، «خیابان جمهوری» و «نیم شب» نیز می‌توانند گزینه‌های قابل توجهی در اکران عمومی باشند اما فیلم‌هایی همچون «غوطه ور»، «غبار میمون»، «مارون»، «پروانه»، «زندگی کوچک کوچک»، «جهان مبهم هاتف» و ... از جمله آثاری هستند که با مناسبات گیشه سازگار نیستند و احتمالاً رونق چندانی در اکران عمومی نخواهند داشت..

چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر هم به پایان رسید، جشنواره‌ای که همچون دوره‌های گذشته مجموعه‌ای از فیلم‌ها با سطح کیفی متفاوت را در خود جای داده بود، این دوره علیرغم حضور پررنگ فیلم اولی‌ها اما پدیده نداشت، همچنین فیلمی که بتواند یک تنه تنور جشنواره را گرم کند و نامش را به عنوان بهترین و ویژه‌ترین فیلم امسال در دوره چهل وچهارم ثبت کند هم نبود. اما فارغ از کم و کیف فیلم‌ها، مواجهه اهالی سینما با این دوره از رویداد فجر که یکی از سخت‌ترین ادوار خود را پشت سر می‌گذاشت، مهمترین و قابل بحث‌ترین اتفاق آن بود.