پنجم اسفند، روز بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی و روز مهندس، یادآور شخصیتی است که در یکی از تاریک‌ترین ادوار تاریخ ایران، نقشی حیاتی ایفا کرد. او که شاهد به آتش کشیده شدن کتابخانه‌ها و نابودی آثار تمدنی بود، با نفوذ بر هلاکوخان مغول، مسیر تاریخ را تغییر داد. خواجه نصیر با تدبیری بی‌نظیر، از یک نیروی ویرانگر، حامی ساخت و ساز و علم ساخت و با تأسیس رصدخانه و کتابخانه عظیم مراغه، نه تنها دانش را احیا کرد، بلکه به الگویی برای مهندسی فرهنگی و اجتماعی بدل شد.

از آوارگی در طوفان مغول تا سکانداری کشتی علم

خواجه نصیرالدین طوسی در قرن هفتم هجری، زمانی چشم به جهان گشود که شعله‌های دانش در شهرهایی چون نیشابور رو به خاموشی می‌رفت. تهاجم بی‌رحمانه مغول، تنها به کشتار انسان‌ها و حیوانات محدود نشد؛ بلکه کتابخانه‌ها، مدارس و تمام مظاهر تمدنی را هدف قرار داد. خواجه که خود برای کسب دانش به شهرهای مختلفی سفر کرده بود، پس از بازگشت به ایران با ویرانه‌های نیشابور و اخبار تلخ نابودی مراکز علمی مواجه شد. این تجربه دردناک، بذری از یک مسئولیت تاریخی را در وجود او کاشت. دوران پرفراز و نشیب زندگی او، از پناه بردن به قلعه‌های اسماعیلیان تا اسارت و سپس راهیابی به دربار هلاکوخان، فرصتی برای تبلور نبوغ او فراهم آورد. او در سخت‌ترین شرایط، حتی در دوران ۲۶ ساله حضور در قلعه‌های اسماعیلیه، از تالیف و تحقیق دست نکشید و آثاری چون «اخلاق ناصری» و «رساله معینیه» را به رشته تحریر درآورد.

مهندسی یک تحول؛ تبدیل تهدید به فرصت

نقطه عطف زندگی خواجه و تاریخ ایران، همراهی او با هلاکوخان پس از سقوط اسماعیلیان بود. در حالی که انتظار می‌رفت مغولان به تخریب خود ادامه دهند، خواجه نصیر با شخصیت متین، کلام حکیمانه و دانش عمیق خود، بر عقل و اندیشه حاکم خونریز مغول نفوذ کرد. او به هلاکو فهماند که قدرت واقعی نه در تخریب، بلکه در سازندگی و حمایت از فرهنگ و دانش است. این بزرگترین پروژه "مهندسی اجتماعی" آن دوران بود. خواجه، هلاکو را متقاعد کرد تا دانشمندانی را که از ترس مغولان به سرزمین‌های دیگر گریخته بودند، با احترام به ایران بازگرداند و زمینه را برای یک جهش علمی فراهم کند. این تدبیر استراتژیک، مغولان را به تدریج از یک قوم مهاجم به حامیان و حتی پیروان فرهنگ و تمدن اسلامی-ایرانی تبدیل کرد، تا جایی که چند دهه بعد، اسلام به دین رسمی ایلخانان بدل شد.

رصدخانه مراغه؛ نماد مهندسی، مدیریت و آینده‌نگری

مهم‌ترین و ماندگارترین اقدام مهندسی خواجه نصیر، تأسیس رصدخانه و کتابخانه عظیم مراغه در سال ۶۵۶ قمری بود. این مرکز صرفاً محلی برای رصد ستارگان نبود؛ بلکه یک دانشگاه بین‌المللی و یک پروژه عظیم علمی-عمرانی به شمار می‌رفت. خواجه با مدیریت بی‌نظیر خود، دانشمندانی از رشته‌های مختلف و از سراسر جهان شناخته‌شده آن روز (از چین تا شام و اندلس) را در مراغه گرد هم آورد.

او برای این مجموعه، بودجه‌ای هنگفت از محل درآمدهای اوقاف تأمین کرد که نشان از درایت اقتصادی و اداری او دارد. کتابخانه‌ای با ۴۰۰ هزار جلد کتاب، که بسیاری از آن‌ها توسط خود خواجه از غارت مغولان در بغداد و الموت نجات یافته بودند، به عنوان قلب تپنده این مرکز علمی عمل می‌کرد. طراحی ابزارهای نجومی دقیق، تدوین «زیج ایلخانی» که تا قرن‌ها مرجع منجمان بود و تربیت شاگردان برجسته، همگی نشان‌دهنده عمق نگاه مهندسی و آینده‌نگر خواجه بود. رصدخانه مراغه الگویی برای رصدخانه‌های بعدی در جهان اسلام و حتی اروپا شد.

میراثی چندوجهی؛ از فلسفه و کلام تا ریاضیات و طب

گرامیداشت خواجه نصیر به عنوان "مهندس" تنها به دلیل ساخت رصدخانه نیست. او در حقیقت، مهندس علوم مختلف بود. جامعیت علمی او حیرت‌انگیز است. از تالیف کتب مرجع در کلام و فلسفه مانند «تجرید الاعتقاد» که بیش از سیصد شرح بر آن نوشته شده، تا آثار بنیادین در ریاضیات، هندسه و منطق همچون «تحریر اقلیدس»، «جامع الحساب» و «اساس الاقتباس». او با نجات جان دانشمندانی چون عطاملک جوینی و ابن ابی‌الحدید و بازگشایی مدارس علمی در بغداد و سایر نقاط، زیرساخت‌های فکری و آموزشی تمدن اسلامی را بازسازی و تقویت کرد. خواجه نصیر به ما آموخت که یک مهندس واقعی، تنها سازنده بناهای فیزیکی نیست، بلکه باید توانایی طراحی و اجرای سیستم‌های پیچیده اجتماعی، فرهنگی و علمی را نیز داشته باشد.

خواجه نصیرالدین طوسی، فراتر از یک دانشمند یا فیلسوف، یک استراتژیست و مهندس تمام‌عیار برای بقا و احیای یک تمدن بود. او در دل تاریکی مطلق، با تکیه بر خرد، تدبیر و دانش فنی، چراغ علم را دوباره برافروخت. او نشان داد که چگونه می‌توان از بزرگترین تهدیدها، فرصت‌هایی برای جهش و پیشرفت ساخت. نامگذاری روز بزرگداشت او به عنوان روز مهندس، ادای احترامی است به تفکر سیستمی، مدیریت بحران، آینده‌نگری و توانایی خلق و سازندگی در سخت‌ترین شرایط. میراث خواجه نصیر نه در کتاب‌ها و بناهای به جا مانده از او، که در این تفکر زنده و پویاست: تفکری که معتقد است با مهندسی دقیق اندیشه و عمل، می‌توان هر ویرانه‌ای را به کانونی برای رشد و آبادانی تبدیل کرد.