پنجم اسفند، سالروز تولد خواجه نصیرالدین طوسی، در تقویم رسمی کشور به نام روز مهندس شناخته میشود. دانشمندی که نامش با ریاضیات، نجوم و هندسه در تمدن اسلامی گره خورده است. بزرگداشت این روز، فرصتی برای بازخوانی میراث مهندسی در حوزههایی چون نجوم و ابزارسازی دقیق به شمار میرود. میراثی که بخشی از آن امروز در گنجینه نجوم موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود. در طبقه دوم موزه مرکزی آستان قدس رضوی، گنجینهای قرار دارد که بازدیدکننده را از هیاهوی زمین به سکوت آسمان میبرد؛ جایی که ابزارهای ظریف مهندسی، روایتگر تلاش انسان برای اندازهگیری افقها و فهم جایگاه خویش در جهان هستند.
نخستین ابزارهای مهندسیِ زاویهسنج
یکی از شاخصترین آثار این گنجینه، تئودولیتها هستند. ابزارهایی که از نخستین وسایل دقیق نقشهبرداری به شمار میآیند. تئودولیت در اصل یک تلسکوپ کوچک است که در چشمی آن صفحهای شیشهای با درجات اندازهگیری تعبیه شده و بر پایهای با سیستم سمت ارتفاعی نصب میشود. این ساختار امکان سنجش دقیق زاویههای افقی و عمودی را فراهم میکند. با استفاده از این ابزار میتوان موقعیت اجرام آسمانی را در زمانهای مختلف ثبت کرد یا با اندازهگیری اختلاف زاویه میان اشیا، به تعیین موقعیت جغرافیایی ناظر پرداخت. تلسکوپ بهکاررفته در تئودولیت از نوع دوربینهای نجومی است و از بدنه، عدسی شیئی، عدسی چشمی و صفحهای شیشهای با دو تار عمود برهم تشکیل شده که حول محور افقی میچرخد. در عمل، برای کار با این وسیله، ابتدا دستگاه در محل موردنظر تراز میشود و سپس با کمک زاویهسنج، اختلاف سمت و ارتفاع یا عمود بودن اشیا اندازهگیری میشود. این فرایند نشاندهنده پیوند عمیق مهندسی مکانیک، اپتیک و ریاضیات در طراحی این ابزار است.
وقفی از یک منجم
بخش عمده ابزارهای موجود در این گنجینه، از موقوفات سیدجلالالدین تهرانی است؛ اخترشناس و ریاضیدان ایرانی که به سبب دانش نجومیاش به «سید جلالالدین منجم» شهرت داشت. وی مجموعهای ارزشمند از دستگاههای اخترشناسی خود را وقف آستان قدس رضوی کرد؛ اقدامی که امروز گنجینه نجوم را به یکی از کاملترین مجموعههای ابزار نجومی تاریخی در کشور تبدیل کرده است. از مجموعه بینظیر او میتوان به انواع تلسکوپهای شکستی و انعکاسی، کرههای سماوی و جغرافیایی، دوربینهای چشمی و اپرا، سکستانت و اکتانت، کادران، مدلهای حرکت زمین، ابزار نجوم دریایی، دستگاه مورس، زلزلهنگار و اسطرلابهای نفیس قرون دوازدهم و سیزدهم هجری قمری اشاره کرد. تئودولیتها نیز بخشی از همین مجموعه وقفیاند.
ابزارهایی از بروکسل تا آلمان
در میان تئودولیتهای موجود، نمونهای ساخت بروکسل، پایتخت بلژیک، جلب توجه میکند. این ابزار برنجی توسط ادموند پاکر ساخته شده و از نظر ابعاد و طراحی، نمونهای کلاسیک از تئودولیتهای دقیق اروپایی به شمار میرود. نمونههایی دیگر نیز ساخت شرکت W & L.E. Gurley در ایالات متحده آمریکا و ابزارهایی تولیدشده توسط گوستاو هایده در آلمان در این مجموعه دیده میشود. ابزارهایی که هر یک نماینده بخشی از تاریخ مهندسی ابزار دقیق در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم هستند. تنوع سازندگان و کشورها نشان میدهد که این مجموعه تصویری جهانی از سیر تحول ابزارهای زاویهسنجی را پیش چشم مخاطب قرار میدهد.
نخستین موزه علوم و فناوری
عبدالحسین ملکجعفریان، رئیس اداره گنجینههای موزه مرکزی آستان قدس رضوی، درباره این مجموعه میگوید: گنجینه نجوم با وسعت حدود ۴۰۰ متر مربع، یکی از ۱۸ گنجینه تخصصی موزه آستان قدس رضوی است که در هشتم تیرماه ۱۳۷۸ در طبقه دوم ساختمان موزه مرکزی افتتاح شد. به گفته وی، این گنجینه با دارا بودن پنج ویترین تخصصی، به عنوان نخستین موزه علوم و فناوری در ایران فعالیت میکند و در آن تئودولیتهای نفیسی به نمایش درآمده که برخی از آنها از لحاظ تعداد تراز، کمنظیر هستند. ملکجعفریان تأکید میکند: «تئودولیتها از نخستین وسایل نقشهبرداری محسوب میشوند و در واقع یک تلسکوپ کوچک هستند که در چشمی آنها شیشهای مدرج کار گذاشته شده است. این ابزارها برای تعیین موقعیت جغرافیایی ناظر در زمانهای مختلف کاربرد داشتهاند.»
پیوند مهندسی و آسمان
بازدید از گنجینه نجوم در روز مهندس، یادآور این نکته است که سنجش، اندازهگیری و فهم دقیق جهان پیرامون نیز بخشی از این دانش است. از اسطرلابهای ظریف تا تئودولیتهای برنجی، همه گواه آناند که مهندسان و منجمان گذشته، با ابزارهایی بهظاهر ساده، بنیان دانش دقیق امروزی را بنا نهادهاند. گنجینه نجوم موزه آستان قدس رضوی همهروزه از ساعت ۸ تا ۱۸ در صحن کوثر، موزه مرکزی حرم مطهر رضوی، میزبان علاقهمندان به تاریخ علم و مهندسی است. فرصتی برای آنکه در روز مهندس، نگاهی دوباره به میراث مهندسی آسمان داشته باشیم.
نظر شما