‏همزمان با دهم ماه مبارک رمضان، سالروز رحلت جانسوز بانوی اول اسلام، حضرت خدیجه کبری(س)، حجت‌الاسلام ابراهیم انصاری بحرینی، کارشناس دینی و مفسر قرآن کریم در یادداشتی، به تحلیل جایگاه منحصربه‌فرد ایشان پرداخته است. ایشان با پیوند دادن سوره‌های فیل و قریش، نشان می‌دهد درحالی‌که قریش از نعمت امنیت کعبه غافل بودند، خدیجه(س) پیش از بعثت به حقیقت بندگی دست یافت. ایشان با سبقت در ایمان و نماز، نخستین کسی بود که پیام «عبادت پروردگار این خانه» را به صورت عملی تجسم بخشید و این پیشگامی تا ابد با او ماندگار شد.

‏

پیوند ناگسستنی سوره‌های فیل و قریش؛ امنیت، مقدمه‌ای برای عبودیت

سوره‌های مبارکه فیل و قریش در قرآن کریم، گرچه دو سوره مستقل هستند، اما در واقع یک بیان واحد و یک منظومه معنایی به هم پیوسته را تشکیل می‌دهند. این دو سوره، فلسفه وجودی امنیت در مقدس‌ترین نقطه زمین را تبیین می‌کنند.

‏سوره فیل، روایت حفظِ خانه: این سوره به واقعه عظیم و معجزه‌آسای اصحاب فیل می‌پردازد. خداوند با ارسال پرندگان ابابیل، سپاه عظیم ابرهه را که با هدف تخریب کعبه آمده بود، به شکلی عبرت‌آموز نابود ساخت. این رویداد، یک پیام روشن داشت: این «بیت» (خانه) صاحبی دارد که خود حافظ آن است. بدین ترتیب، امنیت فیزیکی و حرمت کعبه و شهر مکه به شکلی غیبی و شگفت‌انگیز تثبیت شد و در قلوب اعراب، جایگاهی بی‌بدیل یافت.

سوره قریش، جهت‌دهی به معنای امنیت: سوره قریش بلافاصله این امنیت را به هدف غایی آن پیوند می‌زند. خداوند به قبیله قریش یادآوری می‌کند که «ایلاف» و همبستگی آن‌ها برای سفرهای تجاری امن در زمستان (به سوی یمن) و تابستان (به سوی شام)، ثمره مستقیم همان امنیت خدادادی است. این راحتی و رونق اقتصادی، یک نعمت بی‌هدف نبود. بلکه مقدمه‌ای بود برای یک وظیفه بزرگ: «فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ» (پس باید پروردگار این خانه را بپرستند).

‏حاصل این دو سوره یک پیام است: امنیت خانه و رونق شهر، نباید به ابزاری برای تفاخر و دنیاطلبی تبدیل شود، بلکه باید راهی به سوی شناخت و بندگی «ربّ البیت» باشد؛ همان پروردگاری که هم گرسنگی‌شان را با رونق اقتصادی برطرف کرد و هم ترسشان را با حفاظت از خانه، به امنیت بدل ساخت.

‏غفلت عمومی قریش از پیام اصلی

این خطاب الهی در سوره قریش، با وجود وضوح، در واقعیتِ عمومیِ جامعه آن روز مکه تحقق نیافت. اگرچه مخاطب اصلی این پیام، «اهلِ ایلاف» و بزرگان تجارت قریش بودند، اما اکثریت آن‌ها در سطح نعمت باقی ماندند و به عمق پیام راه نیافتند.

فضای حاکم بر مکه، فضایی آکنده از شرک، تعصبات قبیله‌ای و دنیاگرایی بود. سران قریش، امنیت کعبه را نه یک آیت الهی، بلکه امتیازی برای سیادت و کسب ثروت بیشتر می‌دیدند. آن‌ها از برکات «ربّ هذا البیت» بهره‌مند بودند، اما در عمل، بت‌های سنگی و چوبی را می‌پرستیدند. سفرهای تجاری امن، به جای آنکه آن‌ها را به شکرگزاری و توحید رهنمون شود، بر غرور و تکبرشان می‌افزود. بخش عمده آن جامعه، نعمت بزرگ الهی را دریافت کرد، اما آن را به بندگیِ عملی و خالصانه تبدیل نکرد و پیام اصلی سوره قریش در میان هیاهوی تجارت و قدرت گم شد.

‏بصیرت و پیشگامی حضرت خدیجه(س) در مسیر توحید

درست در میان همین فضای غفلت‌زده قریش، یک شخصیت استثنایی می‌درخشید: خدیجه بنت خویلد (سلام‌الله‌علیها). ایشان که خود از بزرگان تجارت و از همان «اهلِ ایلاف» بود، افق نگاهش بسیار فراتر از دیگران بود.

پیش از اعلانِ رسمی رسالت پیامبر (ص)، و پس از مشاهده آثار واقعه فیل و درک عمق معنای حفظِ خانه، حضرت خدیجه با فطرتی پاک و قلبی بصیر، از درون همان فضای تجاریِ قریشی، به عبادتِ خدای یکتا روی آورد. او بر آیین حنیف و یکتاپرستی بود و از بت‌پرستی بیزاری می‌جست. بندگیِ او، محصول دعوت پس از بعثت نبود؛ بلکه یک انتخاب آگاهانه و یک سلوک درونی بود که سال‌ها پیش از خطاب عمومی اسلام شکل گرفته بود. او در سکوت، در انتظار طلوع خورشید رسالت بود و بندگی‌اش را پنهان می‌داشت. این عبادتِ پیش از بعثت، رازی بود میان او و پروردگارش که با دمیدنِ نور اسلام، آشکار گشت.

تجسم کاملِ «فَلْیَعْبُدُوا» و استقرار امنیت معنوی

هنگامی که انتظار به سر رسید و رسولِ خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در غار حرا به پیامبری مبعوث شدند، حضرت خدیجه(س) نخستین کسی بود که بدون لحظه‌ای تردید، رسالت ایشان را تصدیق کرد و به او ایمان آورد. او نه تنها با زبان، که با تمام وجود تسلیم شد و این تسلیم را در اولین و مهم‌ترین عمل عبادی اسلام به نمایش گذاشت.

ایشان نخستین کسی بود که پشت سرِ پیامبر(ص) به نماز ایستاد. این نماز دونفره در کنار کعبه، تجلی کامل و پاسخ عملی به همان ندایی بود که سال‌ها پیش در سوره قریش طنین‌انداز شده بود: «فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ».

بدین‌گونه روشن شد که او اولین فردی بود که به صورت عملی، معنای حقیقی امنیت کعبه را درک و آن را با بندگی خالصانه مجسم ساخت. اگر امنیت فیزیکی خانه با هلاکت اصحاب فیل برقرار شد، امنیت معنوی و روحِ توحیدی کعبه، با اولین نماز حضرت خدیجه(س) و پیامبر(ص) استقرار یافت. اثر این پیشگامی در ایمان و سبقت در بندگی، مدال افتخاری است که تا روز قیامت بر تارک تاریخ اسلام همراه او باقی خواهد ماند و او را به عنوان ستون خیمه رسالت و مادر حقیقی مؤمنان جاودانه می‌سازد.