دعای روز دهم ماه مبارک رمضان، ما را از مرحله «درخواست هدایت و رحمت» در دعای روز نهم، به مرحله‌ای بالاتر می‌برد: یعنی ساختن شخصیت ایمانیِ پایدار. در این دعا، سخن از ایمان لحظه‌ای یا احساسات مقطعی نیست؛ بلکه از شکل‌گیری انسانی است که بر خدا تکیه دارد، در میدان زندگی به فلاح می‌رسد و در نهایت، به قرب الهی نائل می‌شود. این دعا، ترسیم‌کننده مسیر رشد انسان مؤمن از اعتماد قلبی تا قرب وجودی است. در تبیین این مفاهیم با حجت الاسلام محمد باقر مشکاتی سندپژوه و کارشناس دینی گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه مشروح آن را می‌خوانیم.

توکل؛ نقطه اتکای ایمان

دعای روز دهم با درخواست «توکل» آغاز می‌شود: «اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی فِیهِ مِنَ الْمُتَوَکِّلِینَ عَلَیْکَ». توکل در منطق قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام، به‌معنای رها کردن اسباب نیست، بلکه سپردن نتیجه و تکیه‌گاه نهایی به خداوند است. بنده از خدا می‌خواهد که در این روز، جزو کسانی باشد که در تردیدها، فشارها و تصمیم‌های سخت، دلشان به قدرت و حکمت الهی آرام است. این توکل، زیربنای آرامش درونی و شجاعت در عمل است.

فوز؛ معیار الهیِ رستگاری

پس از توکل، نوبت به «فوز» می‌رسد: «وَاجْعَلْنِی فِیهِ مِنَ الْفَائِزِینَ لَدَیْکَ» فوز در نگاه الهی، صرفاً موفقیت ظاهری یا پیروزی دنیوی نیست، بلکه برنده شدن در معیار خداوند است؛ یعنی آن‌جا که انسان، ایمان، اخلاق و مسیر حق را حفظ کرده باشد. این فراز نشان می‌دهد که توکل حقیقی، انسان را به فلاح واقعی می‌رساند؛ فلاحی که نزد خدا معنا پیدا می‌کند، نه صرفاً در نگاه مردم.

قرب الهی؛ مقصد نهایی بندگی

اوج دعا در این فراز آشکار می‌شود: «وَاجْعَلْنِی فِیهِ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ إِلَیْکَ» قرب الهی، بالاتر از نجات و موفقیت است. انسانِ مقرب، کسی است که نه‌تنها اهل ایمان و عمل صالح است، بلکه دل و جهت زندگی‌اش به خدا نزدیک شده است. این قرب، نتیجه توکل و فوز است؛ یعنی وقتی انسان به خدا تکیه کرد و در میدان امتحان الهی سربلند شد، شایستگی نزدیکی ویژه به پروردگار را پیدا می‌کند.

احسانِ الهی؛ تکیه گاه سالک

دعا با اعترافی عمیق به پایان می‌رسد: «بِإِحْسَانِکَ یَا غَایَةَ الطَّالِبِینَ» همه این مراتب (توکل، فوز و قرب) نه با ادعای بنده، بلکه به احسان خداوند ممکن می‌شود. خداوند «غایتِ طلب کنندگان» معرفی می‌شود؛ یعنی نهایت هر خواست و هر جست‌وجوی صادقانه، خودِ اوست. این فراز، روح تواضع و امید را هم‌زمان در دل مؤمن زنده می‌کند.

چرا این خواسته‌ها در یک دعا و به این ترتیب کنار هم آمده‌اند؟

فرازهای دعای روز دهم، یک "سیر منطقی و تربیتیِ پیوسته" را ترسیم می‌کنند که از «تکیه قلبی» آغاز و به «قرب وجودی» ختم می‌شود. دعا ابتدا با توکل شروع می‌شود، زیرا بدون تکیه واقعی بر خدا، هیچ حرکت ایمانیِ پایداری شکل نمی‌گیرد و انسان در میانه راه، اسیر اضطراب و وابستگی به اسباب می‌شود.

پس از توکل، درخواست فوز و رستگاری نزد خدا مطرح می‌شود؛ چرا که توکلِ صادقانه باید در میدان عمل و امتحان، به نتیجه برسد. فوز، ثمره عملیِ توکل است؛ یعنی موفقیت در معیار الهی، نه صرف کامیابی ظاهری.

در گام بعد، دعا به قرب الهی می‌رسد. این نشان می‌دهد که هدف نهاییِ ایمان، تنها نجات یا پیروزی نیست، بلکه نزدیک شدن به خداوند است. قرب، مرتبه‌ای فراتر از فوز است و پاداش کسانی است که در اعتماد و عمل، استقامت کرده‌اند.

و در پایان، همه این مراتب به احسان الهی بازگردانده می‌شود تا روشن شود که توکل، فوز و قرب، هر سه عطای الهی‌اند، نه دستاورد صرفِ کوشش انسانی.

به عنوان جمع‌بندی می‌توانیم عنوان کنیم که دعای روز دهم ماه رمضان، یک نقشه کامل رشد ایمانی را پیش روی انسان قرار می‌دهد که آغاز آن با توکل، تثبیت آن با فلاح، و اوج آن با قرب الهی است.

این دعا به ما می‌آموزد که ایمان واقعی، فقط در باور قلبی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در اعتماد به خدا، ایستادگی در مسیر حق، و حرکت به‌سوی نزدیکی واقعی به پروردگار معنا پیدا می‌کند. رمضان، فرصتی است تا انسان از وابستگی‌ها رها شود، معیار موفقیت خود را اصلاح کند و مقصد نهاییِ طلب خویش را که همان خداوند است آگاهانه انتخاب نماید.