برای بررسی جایگاه روزه در سنت مسیحی، با علیاکبری چنارانی، پژوهشگر گروه ادیان و مذاهب بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی گفتوگو کردیم که دعوتید به خوانش آن.
اگر از منظر کلی شروع کنیم، روزه در مسیحیت چه پیشینه و معنایی دارد؟
تقریباً در تمام ادیان میتوان نوعی از روزه و اعمال پرهیز آمیز را یافت. روزه در بسیاری از فرهنگها شیوهای برای دفع شر یا جلب خیر دانسته میشده است. در سنتهای دینی پیشرفتهتر، روزه بیشتر بهعنوان راهی برای تقویت بُعد روحانی و غلبه بر جسمانیت مطرح میشود.
در سنت انبیای الهی نیز نمونههای روشنی از روزه دیده میشود؛ موسی پیش از دریافت تورات روزه گرفت، بودا پیش از رسیدن به اشراق، و حضرت عیسی پیش از آغاز خدمت مذهبی خود در بیابان چهل شبانهروز روزه گرفت. در روایات اسلامی نیز یکی از اوصاف حضرت عیسی «روزهگرفتن بسیار» ذکر شده است.
پس میتوان گفت الگوی اصلی روزه در مسیحیت به همان چهل روز روزه حضرت عیسی بازمیگردد؟
بله دقیقاً. در انجیل متی آمده است که حضرت عیسی پس از تعمید یافتن، چهل شبانهروز به بیابان رفت و روزه گرفت و در این مدت با وسوسههای شیطان روبهرو شد و بر آنها غلبه کرد.
مسیحیان این رویداد را نماد پیروزی مسیح بر وسوسههای ابلیس میدانند و آیین «چله روزه» یا لِنت را به یاد آن برگزار میکنند؛ بنابراین میتوان گفت ریشه اصلی روزه در مسیحیت به همین واقعه بازمیگردد.
در عهد جدید چطور؟ دستور مشخصی درباره زمان یا کیفیت روزه وجود دارد؟
نکته قابلتوجه این است که در عهد جدید دستور صریحی درباره تعیین ماه یا هفته خاصی برای روزه وجود ندارد؛ برخلاف آنچه مثلاً در اسلام درباره ماه رمضان میبینیم.
هرچند در برخی آیات بر روزه تأکید شده و حتی به آثار معنوی آن اشاره شده است، اما این خود مسیحیان بودند که در گذر زمان، برخی ایام را متناسب با وقایع دینی بهعنوان روزهای روزه تعیین کردند. در ابتدا، روزه بیشتر امری فردی بود، اما بهتدریج در کلیسا نهادینه شد.
این نهادینهشدن چگونه شکل گرفت؟
پس از حضرت عیسی، روزه جایگاه مهمی در کلیسا پیدا کرد. شاگردان او نیز در مواقع مهم روزه میگرفتند؛ برای نمونه نقل شده که یوحنا پیش از نگارش انجیل چهارم، همراه دیگر شاگردان سه روز روزه گرفت.
بهتدریج، روزهایی مانند جمعه - به یادبود مصلوب شدن عیسی - و چهارشنبه - به یاد خیانت یهودای اسخریوطی - بهعنوان روزهای روزه تعیین شد. در صدر مسیحیت، امتناع از غذا نماد پیروزی بر جسمانیت و تمایلات نفسانی دانسته میشد و احکام روزه نیز سختگیرانهتر بود.
آیا این سختگیریها در طول تاریخ ادامه یافت؟
خیر، در طول تاریخ تغییراتی رخ داد. از اواخر قرونوسطی، سختی احکام روزه کاهش یافت و همزمان، در برخی دورهها روزه کارکردهای سیاسی نیز پیدا کرد.
با آغاز نهضت اصلاح دینی و شکلگیری آیین پروتستان، برخی از اعمال کلیسای کاتولیک از جمله روزه مورد انتقاد قرار گرفت. برای نمونه مارتین لوتر در اعلامیه ۹۵ مادهای خود برخی رسوم از جمله زیارت، روزه و اعتراف را زیر سؤال برد. به همین سبب در سنت پروتستان، روزه بسیار کمرنگتر از کاتولیک و ارتدوکس است.
در حال حاضر مهمترین ایام روزه در مسیحیت کدام است؟
مهمترین دوره روزهداری در مسیحیت «لِنت» یا چله روزه است که از قرن چهارم به مدت چهل روز تعیین شد و برای آمادگی عید پاک برگزار میشود. این دوره از چهارشنبه خاکستر آغاز میشود و تا پیش از عید پاک ادامه دارد.
در چهارشنبه خاکستر که نماد پشیمانی و فانی بودن انسان است، در برخی کلیساها خاکستر بر سر یا پیشانی میپاشند. مسیحیان در این ایام، بهویژه چهارشنبهها و جمعهها، روزه میگیرند و از برخی غذاها پرهیز میکنند.
روزه در کلیسای کاتولیک چه صورت و احکامی دارد؟
پس از شورای دوم واتیکان، روزه الزامی در کلیسای کاتولیک به «چهارشنبه خاکستر» و «جمعه خوب» محدود شد. در این روزها، مؤمنان باید روزه و پرهیز را رعایت کنند؛ یعنی از خوردن گوشت خودداری کنند و در طول شبانهروز تنها یک وعدهغذایی اصلی داشته باشند.
سن وجوب روزه در کاتولیکها ۲۱ سالگی است. هدف از این روزه، کنترل هواهای نفسانی، ریاضت برای بخشایش گناهان و همدردی با فقرا دانسته میشود. افزون بر این، روزه برای آمادگی درک آیین عشای ربانی نیز اهمیت دارد.
و در کلیسای ارتدوکس وضعیت چگونه است؟
در آیین ارتدوکس شرقی، دورههای روزه بیشتر و احکام سختگیرانهتر است. افزون بر چله روزه، دورههایی مانند روزه رسولان، روزه تولد مسیح و روزه دورماسیون نیز وجود دارد.
در بسیاری از این ایام، مصرف گوشت، لبنیات و تخممرغ ممنوع است و در برخی روزها حتی ماهی نیز مجاز نیست. بهطورکلی هر چهارشنبه و جمعه روز روزه محسوب میشود، مگر در هفتههایی خاص. ارتدوکسها معتقدند پرهیز از شکمپروری، رحمت الهی را برای آنان به ارمغان میآورد.
در کنار این احکام ظاهری، نگاه معنوی مسیحیت به روزه چگونه است؟
در مسیحیت تأکید میشود که روزه باید تنها برای رضای خدا و بهدور از ریا باشد. حضرت عیسی در موعظه بالای کوه میفرماید هنگامی که روزه میگیرید، چهره درهم نکشید تا مردم بفهمند روزه دارید؛ بلکه آن را میان خود و خدا نگه دارید.
ازاینرو، در کنار احکام ظاهری، بُعد باطنی و نیت خالصانه اهمیت ویژهای دارد.
نظر شما