در باورهای دینی ما برای هر چیزی اصل و ارزشی تعیین شده است. بسیاری از اعمال در ادیان دیگر نیز مطرح شده و به نیکی شهرهاند، اما اینکه فرد مسلمان با بینشی متفاوت و با ارزشهای مطرح دیگری آنها را انجام میدهد، بُعد و معنای متفاوتی به این اعمال میبخشد. در سیره حضرت علی(ع) که این روزها داغدار شهادت مظلومانه ایشان هستیم، برای بسیاری از اعمال، از زیست فردی تا زندگی اجتماعی، معنایی الهی و دینی مطرح شده است؛ حتی برای عملی چون جنگ و جهاد یا شبهای عزیز قدر.
در گفتوگو با حجتالاسلاموالمسلمین محمدرضا مختاری، پژوهشگر مدرسه عالی فقاهت عالم آلمحمد(ع) و استاد سطوح عالی حوزه علمیه به شرح و بسط معانی موجود در باورهای اسلامی درخصوص اعمال و کردارمان پرداختهایم.
جایگاه شبهای قدر در آموزههای دینی
حجتالاسلام والمسلمین مختاری با اشاره به اهمیت شبهای قدر بیان کرد: شبهای قدر در آموزههای دینی از جایگاهی بسیار والا برخوردارند و درباره اهمیت و دلیل تأکید بر آنها در متون دینی مطالب فراوانی بیان شده است. این جایگاه را میتوان از سه بُعد مورد بررسی قرار داد.
نخست، بُعد معرفتی شبهای قدر است. همانگونه که در سوره قدر آمده است: «بسم الله الرحمن الرحیم، اِنّا اَنزلناهُ فی لیلةِ القدر، و ما اَدراک ما لیلةُ القدر». براساس این آیه، درک حقیقت و عظمت شب قدر برای همگان ممکن نیست و حتی خداوند متعال خطاب به پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «تو چه میدانی که شب قدر چیست». این بیان نشان میدهد انسانها از شناخت کامل حقیقت و عظمت شب قدر ناتوان هستند. در همین زمینه، در برخی تفاسیر، صدیقه طاهره حضرت فاطمه زهرا(س) نیز به شب قدر تفسیر شدهاند. گفته شده همانگونه که شب قدر دارای حقیقتی ناشناخته و عظیم است، معرفت کامل نسبت به مقام حضرت زهرا(س) نیز برای مردم دشوار و دستنیافتنی است. در روایتی نیز آمده است ایشان «فاطمه» نامیده شدند، زیرا مردم از معرفت کامل نسبت به مقام ایشان بازماندهاند. از این رو، ناشناختگی و عظمت، از ویژگیهای مشترک شب قدر و مقام حضرت صدیقه طاهره(س) بیان شده است.
بُعد دوم، بُعد مناسکی و عبادی شبهای قدر است. این شبها دارای آداب و اعمال ویژهای هستند و احیای آنها از اهمیت خاصی برخوردار است. در این شبها عبادت، دعا، ذکر و توجه به خداوند به اوج خود میرسد و مؤمنان با انجام اعمال عبادی تلاش میکنند از فضیلتهای معنوی آن بهرهمند شوند.
بُعد سوم، نقش شب قدر در زندگی و سرنوشت انسانهاست. در روایات متعدد تأکید شده مقدرات یکسال انسانها در این شبها رقم میخورد. به همین دلیل بر احیای شب قدر، انجام اعمال عبادی، دعا، ذکر و بهویژه توبه تأکید فراوان شده است. براساس این آموزهها، بسیاری از امور مربوط به زندگی انسان، ازجمله مصالح، ارزاق معنوی و مادی در این شب مقدر میشود و همین موضوع اهمیت ویژهای به شبهای قدر میبخشد.
از سوی دیگر، برخی روایات اشاره دارند که شاید عظمت و ارزش ماه مبارک رمضان نیز به سبب وجود شب قدر در این ماه باشد، چرا که در این شب که «از هزار ماه برتر» معرفی شده است، ارتباط انسان با خداوند به اوج میرسد. در حقیقت، اعمال عبادی که در ماه رمضان مورد تأکید قرار گرفتهاند، در شب قدر به بالاترین مرتبه خود میرسند.
شب قدر همچنین «شب احیا» نامیده شده است؛ احیا به معنای زنده کردن است. در این شب نه تنها شب زندهداری صورت میگیرد، بلکه نوعی حیات و طراوت دوباره در زندگی معنوی انسان ایجاد میشود. بسیاری از مؤمنان در این شب احساس میکنند زندگی آنان با ارتباط عمیقتر با خداوند متعال جان تازهای میگیرد.
در روایتی از امام صادق(ع) نیز آمده است در این شب بسیاری از مقدرات سال آینده تعیین میشود؛ ازجمله کسانی که در طول سال از دنیا میروند یا متولد میشوند و حتی نام کسانی که توفیق انجام حج را خواهند یافت در این شب نوشته میشود. بر همین اساس، شب قدر نقشی تعیینکننده در سرنوشت سال آینده انسانها دارد و به همین دلیل در آموزههای دینی بر بهرهگیری حداکثری از این فرصت معنوی تأکید فراوان شده است.
روح اعمال باید حفظ شود
مدرس حوزه در ادامه با اشاره به اهمیت انجام اعمال مذهبی در این شبها ما را به حفظ معنویت و اهتمام به روح اعمال که همان عبودیت است رهنمود کرد و گفت: اعمال مختلفی برای این شبها ذکر شده است، از غسل، زیارت سیدالشهدا(ع)، خواندن دعای جوشن کبیر و دیگر ادعیه گرفته تا نمازهای مستحبی دو رکعتی، نماز هفت قل هو الله که بعد از نماز باید ۷۰ بار «استغفراالله اتوب الیه» خوانده شود، مراسم قرآن به سر گرفتن و... . باید توجه داشت شرایط ما در حال حاضر ویژه است و باید از ادعیه کمک بگیریم که در این شرایط، دستگیر ما باشند. یکسری اعمال را نیز امام شهیدمان بهخاطر شدائد در زمان جنگی توصیه کرده بودند، مثل قرائت دعای توسل، سوره فتح و دعای ۲۴ صحیفه سجادیه که فضائل زیادی دارند و همچنین قرائت سوره واقعه و سورههای دیگر.
اصل، دعا و تضرع در پیشگاه خداست. انسان اگر اضطرار، فقر و نیاز خود را به قادر مطلق حس کند و بداند به غیر خدای متعال کسی نمیتواند پاسخ او را بدهد، برای مناجات و دعا آماده شده است. انشاءالله با این حال، روزی خود را از شب قدر دریافت میکنیم.
پیروان زنده، دین را زنده نگه میدارند
این کارشناس دینی با اشاره به تعدد ادیان در تاریخ بشریت، عنوان کرد: در طول تاریخ، ادیان و باورهای زیادی آمدهاند، اما ادیانی ماندگار شدهاند که با انجام مناسک و شعائر توسط مؤمنان خود زنده ماندهاند. اگر اینها زنده بماند؛ دین زنده میماند و باورها و تفکر میماند. مناسک رکن وثیقی در ادیان دارند. لذا رسالت ما در حفظ مناسک همان رسالت حفظ دین است. اگر بخواهید اسلام به صورت صحیح زنده بماند باید به انجام مناسک و شعائر اهتمام داشته باشیم.اما انجام مناسک باید به چه صورتی باشد؟ مناسک باید با توجه به روح آن انجام شوند. در باورهای دینی ما هر عملی دارای کیفیتی است. هر عمل دینی ما دارای پشتوانهای فکری و با ارزشها و اندیشه است. مثلاً ارزش ظلمستیزی را در نظر بگیریم. اگر کسی ظلم را مباح بداند و ظلم کند، ولی مناسک را انجام بدهد بیفایده است و از آن اعمال بهرهای نمیبرد. باید عبودیت، بندگی و اطاعت از خداوند متعال در وجود ما باشد تا به بهره اعمال و مناسک مذهبی برسیم. در قرآن کریم آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ...؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید...». باید اینها را در یک ردیف ببینیم. دین شما در گرو مناسک است. مناسک روحش اطاعت است. چرا نماز میخوانیم؟ چون خدا گفته است. بسیاری از علما به حضور در خیابانها در این شبها توصیه کردهاند؛ بزرگان حتی حضور در تجمعات را عبادت خواندهاند. از این رو روح و هدف از عمل مهم است.
جنگ همراه با معنایی که امام علی(ع) به آن بخشیده است
حجتالاسلام والمسلمین مختاری با اشاره به پیام حضرت علی(ع) به فرزندانشان، مطرح کرد: ما باید دشمن ظالم و مدافع مظلوم باشیم. در کشوری که پیام و رسالتش را این امر قرار داده و خود را پیرو امام عادل میداند، طبیعی است اگر بخواهیم امری را از امام علی(ع) الگوبرداری کرده، یاد بگیریم و بهکار ببندیم مبارزه با استکبار و دفاع از مظلومان عالم باشد. امام علی(ع) در بخشی از نامه ۴۷ نهجالبلاغه میفرماید: «وَ کونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً؛(و همواره دشمن [سرسختِ] ظالم و یار و مددکار مظلوم باشید». این امر مرز ندارد؛ هر کسی در هر کیش و جغرافیا از مسلمانی کمک بخواهد، اگر مسلمان به کمک او نشتابد اصول مسلمانی را زیر پا گذاشتهاست. این امر رکن است، تربیت علوی است که ما خود را منسوب به ایشان میدانیم.همچنین جنگها و رزمهای حضرت امیر(ع) نیز منظومهای از آموزههای معرفتی و دینداری است. ایشان اسلام حقیقی و ناب را در این جنگها به ما میآموزند. بهطور مثال حضرت در هنگام جهاد ابتدا برای خصم، حق و باطل را مرزبندی و تبیین میکنند. با توجه به این عمل، فردی که در مقابل امام میایستد کاملاً به حق و باطل و مرزهای آن واقف است. امام این مرزها را بهطور واضح برای دشمن خود تبیین میکنند. اگر چه دشمن برای جنگ و مبارزه آمده است اما به او فرصت داده میشود تا آگاه شود.پس از آن، مبارزه قاطع و شهادتطلبانه است. ایشان میفرمایند به خدا قسم پسر ابیطالب به مرگ از طفل به شیر مادرش مأنوستر است: «هَیهَاتَ بَعْدَ اللَّتَیا وَ الَّتِی وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِیطَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْی أُمِّه» (صبحی صالح، نهجالبلاغه، خ ۵، ص ۵۲، هجرت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق).
ملت و امتی که شهادت دارد، شکست ندارد
این آموزههای علوی یعنی تبیین کامل حقیقت و جنگ قاطعانه و شجاعانه، کلید پیروزی امت اسلامی است. مؤمن با دشمن خدا که دشمن او نیز هست، قاطعانه میجنگد و اگر اینطور شود این جنگ لاجرم به پیروزی ختم میشود. این سنت خداوند متعال است. در سوره محمد، آیه ۷ آمده است: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرکُم وَیُثَبِّت أَقدامَکُم؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! اگر(آیین) خدا را یاری کنید، شما را یاری میکند و گامهایتان را استوار میدارد». این پیروزی نتیجه تربیت علوی و فاطمی است و با گوشت و خون و جان مردم عجین شده است. دشمن تعجب میکند در زمان جنگ هستیم اما مردم نمیترسند و در حال زندگی و روزهداری خود هستند؛ این بهخاطر آموزههای علوی است که به شکر خدای متعال در زندگی مردم کاملاً نفوذ کرده و عیان است. این امر باید تقویت شود؛ که رمز فرج امام زمان(عج) نیز در آن است.
نظر شما