در حالی که جوامع بشری در سراسر جهان با بحرانهای عمیق ناشی از بیعدالتی و ستم مواجهاند، اندیشه عدالتمحور در مکتب تشیع، راهکاری بنیادین برای برونرفت از این چالشها ارائه میدهد. این دیدگاه، عدالت را نه تنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه اصلی جداییناپذیر از حکمرانی و زندگی فردی میداند. در ادامه و در گفتگو با حجتالاسلام عباس جعفری فراهانی، کارشناس دینی، به بررسی جایگاه عدالت در سیره امام علی (ع) و لزوم بازخوانی این الگو برای مسئولان و مدیران امروز پرداخته ایم. با ما همراه باشید.
امام علی (ع)؛ نماد عدالت در تاریخ بشریت
حجتالاسلام جعفری فراهانی، در ابتدای این گفتگو با تأکید بر جایگاه بیبدیل امام علی (ع) در تاریخ اسلام و جهان، به معرفی ایشان به عنوان بزرگترین شخصیت معروف به عدالت و انسانیت پرداخت. وی اظهار داشت: اعتقاد ما این است که هم در مبانی قرآنی و حدیثی و هم تاریخ، امام علی (ع) پسرعم و داماد پیامبر اکرم (ص) و اولین امام و پیشوای شیعیان بزرگترین شخصیتی است که به عدالت و انسانیت معروف و مشهور است. یعنی در بین شخصیتهای جهان هیچ شخصیتی بعد از پیامبر اکرم (ص) همانندی و برابری با امام علی (ع) نمیکند.
این کارشناس دینی افزود: امام علی (ع) ویژگیها و صفات متعددی دارد که از مهمترین آنها این است که به عدالت مشهور است، یعنی امام علی (ع) امام عادل است و زندگی او از کودکی تا دوران حکومت او منادی عدالت بوده و در عمل هم عدالت را دنبال میکرده و انجام میداده است.
ویژگی منحصربهفرد سیره علوی در این است که عدالت، صرفاً یک شعار یا ایده تئوری نبوده، بلکه در تمام ابعاد زندگی ایشان، از امور شخصی تا حکمرانی، به صورت عملی اجرا شده است. این سیره، الگویی جاودانه برای تمام دورانهاست که نشان میدهد چگونه میتوان قدرت را با عدالت درآمیخت و از ستم و تبعیض پرهیز کرد.
فریاد عدالتخواهی در دنیای امروز
حجتالاسلام جعفری فراهانی با اشاره به فطرت انسانها، بر نیاز ذاتی بشر به عدالت تأکید کرد و گفت: انسانها در همه دورهها و زمانها، به صورت فطری عاشق عدالت و انسانیت بوده و هستند، به ویژه در زمان کنونی هم فریاد مردم در جوامع مختلف از ظلم و ستم بلند است و خواهان عدالت و دادگستری هستند.
وی با طرح این پرسش که چرا در عصر حاضر، با وجود پیشرفتهای تمدنی، همچنان شاهد بیعدالتیهای گسترده هستیم، به نمونههای عینی اشاره کرد: مردم وقتی جنایات رژیم صهیونیستی در غزه و فلسطین را میبینند، میگویند چرا یک رژیم مسلح باید یک ملت را اینگونه مورد ستم قرار دهد و از تعداد کمی از مردم صدای مخالفت و مبارزه بلند شود.
این کارشناس دینی به وضعیت داخلی کشور نیز اشاره کرد و افزود: در جامعه کنونی ما هم بعد از انقلاب اسلامی، علیرغم همه زحمات و تلاشهایی که برای تحقق عدالت صورت گرفته است، ما به آن عدالت اسلامی در بخشهای مختلف نرسیدهایم و شاهد ظلم و ستم و بیعدالتی در عرصههای مختلف هستیم. وی تأکید کرد که مسئولان و رهبران دینی و سیاسی ما به دنبال تحقق عدالت هستند، اما اینکه تا چه اندازه به این مسئله برسند، جای بحث است. این مسئله مسلم است که هنوز عدالت به طور کامل در جامعه ما اجرا نشده است و مردم در طبقات و بخشهای مختلف خواهان عدالت هستند.
عدالت علوی و مسئولیت نخبگان
در دنیای امروز که رسانهها نقش محوری در آگاهیبخشی دارند، حجتالاسلام جعفری فراهانی بر مسئولیت نخبگان و رهبران دینی در تبیین الگوی عدالت علوی تأکید کرد. وی گفت: شخصیتهای تأثیرگذار در این جهت، رهبران و اساتید حوزوی و دانشگاهی هستند که میتوانند در تریبونها و منابر سخنرانی خود نسبت به این ظلم و ستم اعتراض کنند و علی علیه السلام را به عنوان یک رهبر و الگو که حاضر نبود بدون دلیل یک طعمهای از دهان یک مورچه بگیرد، معرفی کنند.
وی با استناد به شهادت تاریخی جورج جرداق، نویسنده مسیحی، که کتابی درباره عدالت امام علی (ع) نوشته، به شدت عدالتورزی ایشان اشاره کرد و گفت: امام علی(ع) در محراب عبادت خود به شدت عدالت خود کشته شد. این جمله به خوبی نشان میدهد که عدالت برای امام علی (ع) نه یک تاکتیک سیاسی، بلکه یک اصل حیاتی و بنیادین بوده است که حتی به قیمت جان ایشان تمام شد.
پذیرش حکومت برای اجرای عدالت
یکی از مهمترین فرازهای زندگی امام علی (ع)، پذیرش خلافت پس از قتل عثمان است. حجتالاسلام جعفری فراهانی در تشریح این واقعه، به خطبه مشهور امام در این زمینه اشاره کرد و گفت: بعد از کشته شدن عثمان وقتی مردم برای بیعت کردن به بیت امام علی (ع) هجوم میآورند، میفرماید: «اَما وَ الَّذی فَلَقَ الْحَبَّةَ، و بَرَأَ النَّسَمَةَ، لَولا حُضُورُ الْحاضِرِ، وَ قِیامُ الْحُجَّةِ بِوجُودِ النّاصِرِ، وَ ما اَخَذَ اللّهُ عَلَی الْعُلَماءِ اَلاَّ یُقارّوا عَلی کِظَّةِ ظالِمٍ، وَ لاسَغَبِ مَظْلومٍ، لاَلْقَیْتُ حَبْلَها عَلی غارِبِها...»
وی این جملات را اینگونه تفسیر کرد: قسم به خدایی که دانه را شکافته و انسان را آفرید اگر حضور فراوان شما برای بیعت نبود و یاران شما حجت را بر من تمام نمیکردند و اگر خداوند از علما عهد و پیمان نگرفته بود که در برابر شکمبارگی ستمکاران و گرسنگی مظلومان سکوت نکنند، مهار شتر خلافت را بر کوهان آن میانداختم و رها میکردم و آخر خلافت را به کاسه اول آن سیراب میکردم. آنگاه میدیدید که دنیای شما نزد من از آب بینی بُز بیارزشتر است.
این جملات به خوبی مبین آن است که امام (ع) هدف خود از پذیرش حکومت ظاهری را رفع ظلم و ستم و رسیدگی به محرومان و مظلومان عنوان کرده است. این سخنان نشان میدهد که برای امام علی (ع)، قدرت به خودی خود ارزشی نداشت، بلکه تنها ابزاری برای تحقق عدالت بود.
عدالت، اصل اعتقادی دین
حجتالاسلام جعفری فراهانی در ادامه به نسبت عدالت با دینداری پرداخت و گفت: بر اساس معارف دینی شیعه، عدل از اصول اعتقادی دین اسلام است و آن را از صفات خداوند برمیشمارند. لذا درباره اینکه کدامیک بر دیگری مقدم است، اگر دین را تفسیر فطری کنیم، باید گفت «عدالت» جزو اصول دین و مقدم بر معارف دینی است چنانکه توحید و معاد جزو اصول دین هستند. لذا عدالت با دین ارتباط عمیقی دارد و جزو اساس دین محسوب میشود.
وی تصریح کرد: اگر امام علی(ع) را از رهبران راستین دینی بدانیم ایشان هم بنابر تعالیم اسلام و قرآن دنبال تحقق عدل در جامعه اسلامی بودند و عدل جایگاه بالایی در اندیشه علوی دارد.
این کارشناس دینی با اشاره به دیدگاههای مختلف اندیشمندان در این باره، گفت: برخی متفکران، عدل را جلوتر از مسائل دینی میدانند و معتقدند ولو کسی دیندار هم نباشد اما عدالت را دوست دارد. دیدگاه دیگری، دین را جلوتر از عدل میداند و میگوید عدالت اساساً بعد از دین مطرح شده است، خداوند که جهان و کرات و انسانها را آفرید بر اساس اصل عدالت آفرید و برای آنها دین قرار داد. دیدگاه دیگری وجود دارد که بینابین این دو اندیشه قرار دارد و تقدم و تأخری برای عدالت و دینداری قائل نیستند.
وی تأکید کرد: در اندیشه امام علی (ع)، عدالت ارتباط عمیقی با دینداری دارد و مسلمانان موظف به تحقق عدل در جامعه هستند.
الگوی حکمرانی علوی برای مدیران امروز
حجتالاسلام جعفری فراهانی در بخش پایانی گفتگو، به کاربرد سیره علوی برای مسئولان حکومتی و مدیران در بخشهای مختلف اشاره کرد و گفت: مسئولان حکومتی و مدیران در بخشهای مختلف باید به دستورات مهم امام علی (ع) عمل کنند که اینگونه عدالت را تعریف میکنند.
وی افزود: معروف است که حضرت میفرماید: «خداوند عدالت را حتی در زندگی خصوصی مسئولان و رهبران دینی واجب کرده تا امام عادل باشند و زندگی خود را با افراد ضعیف جامعه یکسان کنند تا فقر و تهیدستی بر مردم فشار نیاورد و آنها را نگران نکند.»
این کارشناس دینی توضیح داد: یعنی رهبران جامعه و مدیران جامعه باید در رفتار و عمل خود عدالت را برقرار کنند و شیوه و روش امام علی (ع) را تحقق بخشند و الگوی خود قرار دهند.
وی با تأکید بر اینکه رسیدگی به محرومان در سیره امام علی (ع) یک کنش فردی صرف نیست، گفت: ما معتقدیم رفتار و سیره امام علی (ع) به عنوان جانشین پیامبر اکرم (ص) غیر از اینکه یک کنش فردی از یک انسان صالح و جامع است، نشان از یک بنیان مشروع حکومتداری و قدرت هم است.
حجتالاسلام جعفری فراهانی در پایان، سیره علوی را الگویی برای جوامع بحرانزده دانست و خاطرنشان کرد: در جوامع بحران زده اسلامی که حاکمیتها، شایسته و دینی نیستند باید تلاش کنند مسیر رفتار و حرکت آنها مسیر پیروی از علی بن ابی طالب (ع) باشد و تا حد توان برای تحقق عدالت و اجرای دستورات دینی تلاش کنند.
درسهای رمضان و تحقق عدالت اجتماعی
در پایان ماه مبارک رمضان، حجتالاسلام جعفری فراهانی به ارتباط آموزههای این ماه با تحقق عدالت اجتماعی اشاره کرد و گفت: مردم در ماه مبارک رمضان که ماه روزهداری است، درسهای فراوانی میتوانند بگیرند. مردم میتوانند با توجه به قرآن کریم و تأسی به معارف بلند قرآن کریم، صبر و تحمل خود در برابر مشکلات را تقویت کنند و به صفات یک انسان جامع و کامل برسند.
وی افزود: همچنین با رسیدگی به مشکلات دیگران و اطعام نیازمندان درس دیگری میگیرند و با اجتماع در مساجد از هدایتهای دینی بهره گرفته و آشنایی با تعالیم دینی را افزایش داده و میتوانند در برابر توطئههای دشمنان بردباری کرده و در برابر رفتارهای خشونتآمیز و تبعیضگونه به حل و فصل آن بپردازند و این درسهایی است که ماه مبارک رمضان برای مسلمانان دارد.
حجتالاسلام جعفری فراهانی ماه رمضان را برنامهای آموزنده و زندگیساز برای انسانها دانست که میتواند به رشد صفات و اخلاق پسندیده و تغییر سبک زندگی دینی مسلمانان بینجامد و افزود: اگر مسلمانان بتوانند درسهای صحیح دینی را از ماه رمضان بگیرند میتوانند به سرانجام نیک دست یافته و بر اثر تمرین و ممارست با روزهداری جلوی اسرافها، ریخت و پاشها و سوء استفاده و کجاخلاقیها و تمام رفتارهای ناصحیح در دین را که مذمت شده بگیرند و به انسانهای شایسته و متعالی تبدیل شوند که موجبات رضایت خداوند و انبیاء و اولیای الهی را فراهم سازند.
نظر شما