شاید بتوان گفت که یکی از بزرگترین اجتماع همزمان ایرانیان در یک تاریخ، زمان و مکان مشخص، همین حضور انبوه زائران و مجاوران بارگاه مطهر امام هشتم(ع) در لحضات تحویل سال نو هجری شمسی و ساعات آغازین نوروز باستانی در کنار مضجع و حرم مطهر امام رضا(ع) است. به همین بهانه در این گزارش و با توجه به برخی از منابع، اسناد، شواهد و قرائن موجود به اختصار به بیان حس و حال وضعیت بارگاه مطهر رضوی و تحویل سال نو دراین قطعه از بهشت در زمان ها و دوره های گذشته می پردازیم.

دستور به خریدِ «فرش اندازِ اعلی»

با مراجعه به جلد نخست دائره المعارف آستان قدس رضوی در قسمت مراسم تحویل سال نو، به این مطلب بر می خوریم:

«... زائران و مجاوران بارگاه مطهر حضرت رضا(ع) در آخرین ساعات پایانی سال (هجری شمسی)، در رواق ها، صحن ها و اطراف اماکن متبرکه آستان قدس رضوی گرد می ایند و پس از مراسم تحویل سال، ضمن تبریک به یکدیگر به زیارت می پردازند. در ادامه این مطلب اینگونه آمده است: «... در طومار علیشاهی درباره تمهیدات خاص نوروز اشاره شده است که «... فرش انداز اعلی خریداری و به دستور قدیم در شب نوروز در حرم مطهر انداخته و فرش های کهنه را در عمارات اطراف به تناسب فرش نمایند(ص ۳۶). هرچند عبارت «دستور قدیم» به قدمت این آیین اشاره دارد، اما از چگونگی آن اطلاعی به دست نمی دهد...».

دربخش دیگری از این مطلب اینگونه اشاره شده است:

«مراسم تحویل سال نو در عهد قاجار با تشریفات خاص و معمولا با حضور رجال مذهبی، علمی و سیاسی برگزار می شده است(سازمان کتابخانه ها...سند ۸۵۲۴۱) در این مراسم علاوه بر پذیرایی و اطعام فقرا و خیرات و مبرّات، به مدعوین عیدی داده می شد.

چنان که مولف فردوس التواریخ در بیان اقدامات نیکوکارانه عضدالملک قزوینی نوشته شده است: «در عید نوروز و در عید غدیر به اهل علم و سادات، از عشریه خاصه خود، عیدی از نقد و جنس مرحمت نمود(فاضل بسطامی،۶۲)...».

برگزاری این مراسم در عهد پهلوی با رسمیت و وسعت بیشتری ادامه یافت و در آن نایب التولیه و استاندار خراسان، برخی از روسای مهم کشوری و لشکری استان، مسئولان عالی رتبه آستان قدس رضوی، مهمانان، خدمه آستان قدس و جمع کثیری از زائران و مجاوران حضور می یافتند...».

همه می آیند از «وضیع و شریف»

دربخشی از کتاب راهنما یا تاریخ و توصیف دربار ولایت مداررضوی به قلم علی موتمن مربوط به سال ۱۳۴۶ شمسی، درباره مراسم تحویل سال نو دربارگاه مطهر امام هشتم(ع) اینگونه آمده است:

«... همه ساله عده بیشماری از هر طبقه وضیع و شریف، مرد و زن از نقاط مختلف، به مشهد می آیند تا موقع تحویل و تجدید سال شمسی (آغاز نوروز) و به منظور میمنت و کسب فیض در مجاورت مرقد مطهرو آستان مقدس حضرت رضا(ع) بوده باشند. تقریبا ساعتی قبل از حلول سال نو، جمعیت انبوه و بسیاری از اهالی خود مشهد و آنها که از خارج آمده اند (اغلب با وضو و با لباسهای تمیز و پاکیزه) به آستان قدس مشرف می شوند. به طوریکه تمام حرم مطهر و رواق ها و صحن ها و کلیه حجرات و غرفات، حتی تمام راهروها پر از جمعیت می شود به قسمی که دیگر آمد و شد فوق العاده دشوار و مشکل می شود. خدمه خود آستان قدس نیز آماده به خدمت و شرف حضور دارند...».

در ادامه این مطلب می خوانیم:

«همه سعی می کنند هنگام تحویل سال (چه روز باشد وچه شب) یعنی همان لحظه پایان اسفندماه و آغازین فروردین ماه و یا به عبارت دیگر، آخر(برج) حوت و اول (برج) حمل که برخی آن را سال تحویل می گویند در آستان قدس مشرف باشند. در آن موقع تمام افراد با وضعی آرام و حالی خوش (هرکس درحدود معرفت خویش) متوجه عالم معنا و ذات اقدس پروردگار توانا و متوسل به ذیل عنایت حضرت رضا(ع) و سایر ائمه اطهار(ع) بوده و به خواندن ادعیه و اذکار مشغول می شوند.

خدمتگزاران آستان قدس تمام چراغ ها را (اعم ازاینکه تحویل سال در شب باشد یا روز) روشن می دارند و به محض حلول سال نو، نقاره نواخته می شود که بدین وسیله حلول سال و شادمانی اعلام می شود و مردم صلوات می فرستند و با یکدیگر مصافحه نموده و تبریک می گویند، پس از ادای شکر و عتبه بوسی حضرت ثامن الائمه (ع)، متفرق می شوند... د.».

گوش به طرف «بلندگوها» و دیده بر «نقاره خانه»

درجلد نخست کتاب تاریخ آستان قدس رضوی، تالیف عزیزالله عطاردی، (ناشر انتشارات عطارد، چاپ سال ۱۳۷۱ شمسی) نیز به برخی موارد مربوط به تحویل سال نو و نوروز در بارگاه مطهر امام هشتم (ع) در روزگار و دوره های گذشته اشاره شده است. در بخشی از این کتاب دراین باره اینگونه نگاشته شده است:

«... یکی از مراسم باشکوه در بارگاه قدس رضوی، هنگام تحویل سال جدید است، در این وقت، زن، مرد، پیر و جوان، شهری و روستایی، وضیع و شریف از شهر مشهد و روستاهای اطراف و قصبات و قراء و شهر های دور و نزدیک، خود را با ماشین، قطار، هواپیما و...به مشهد مقدس می رسانند تا سال نو را در جوار «روضه رضویه» آغاز کنند... د.».

در ادامه این مطلب آمده است:

«هرچه (زمان) به سال جدید نزدیک تر می شود، ازدحام جمعیت بیشتر شده تا آنجا که در حرم و رواقها بسته می شود تا فشار به جمعیت وارد نشود. آنانی که حلول سال جدید را در مشهد مقدس بوده اند، می دانند که تمام صحن ها، بست ها و اطراف فلکه (میدان) بزرگ، پر ازجمعیت می شود، همه در انتظار لحظه موعود بوده و گوش به طرف بلندگوها و دیده بر نقارخانه دوخته اند. بعد از تحویل سال، نقاره خانه حضرتی، با نواختن نقاره، اظهار شادمانی می کنند و سال جدید را به مردم تبریک می گویند. مردم در این وقت با فریاد صلوات به استقبال سال نو می روند و اظهار فرح و سرور می کنند و به یکدیگر مبارک باد می گویند...».

در بخش دیگری از این مطلب می خوانیم:

«... در سال های اخیر، فرستنده سیار رادیو در آستان قدس مستقر می شود و با پخش برنامه های سراسری از صحن مقدس در انتظار سال نو می باشد، دعای معروف «یا مقلب القلوب و الابصار... ر.» را مکرر می خوانند و سال نو را در سراسر ایران از مشهد اعلام می کنند و به همه ملت ایران تبریک و و تهنیت می گویند. ماموران و کارگزاران آستان قدس نیز در مراکز خود جمع می شوند و به زائران بی شماریکه در اماکن متبرکه اجتماع کرده اند کمک نموده و تسهیلات لازم را فراهم می کنند و اگر برای زائری در ازدحام مشکلی پیش آید ناراحتی او را برطرف می سازند و با شادمانی و انبساط به سال جدید وارد می شوند...».

لازم به ذکر است، مراسم تحویل سال نو در بارگاه مطهر رضوی و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیزبا کیفیتی مشابه انجام می شود. در سال های تقارن نوروز با ماه های محرم و صفر و ایام سوگواری، نقارخانه نواخته نمی شود و حاضران با قرائت دعای خاص به استقبال سال نو می روندو پس از حلول سال جدید، با ذکر صلوات و انجام زیارت، اماکن متبرکه حرم مطهر رضوی را ترک می کنند.