در سرزمینی که زبان شعر، زبان زیستن بوده و عارفان چیره‌دست، حقیقت را نه در قالب‌های خشک فلسفی، بلکه در آغوش استعاره و تمثیل جای داده‌اند، نام فردوسی، حافظ، مولانا و عطار همواره درخشان‌تر از دیگران می‌درخشد. عمق اندیشه و وسعت تأثیرگذاری عطار نیز در میان این نام‌ها چیزی کمتر از هیچ ‌یک از آنان نیست. در روزگاری که جهان مدرن، انسان را در تله مادیات، بی‌معنایی و بحران‌های اخلاقی گرفتار کرده، بازگشت به اندیشه‌های عطار نه تنها یک انتخاب فرهنگی، بلکه ضرورتی انسانی است. عطار از جنس آن‌هایی است که عیب دیگران را پنهان می‌دارند و «جوانمردی» را در «شوخی پنهان» تعریف می‌کنند؛ از جنس کسانی که «طلب» را آغاز راه و «عشق» را ستون فقرات انسانیت می‌دانند. حال به مناسبت «روز بزرگداشت عطار» پای صحبت‌های دکتر جواد میزبان؛ استاد دانشگاه، پژوهشگر ادبیات عرفانی و دبیر کنگره ملی بزرگداشت عطار نشستیم. در این گفت‌وگو، «میزبان» به بررسی تأثیر اندیشه‌های عطار در جامعه امروز، پاسخ‌گویی مفاهیم اشعار او به دغدغه‌های معاصر و پیام‌های جهانی این شاعر پرآوازه می‌پردازد. مصاحبه پیش رو، کوششی است برای روشن کردن ارتباط میان میراث غنی عطار و چالش‌های پیش روی جامعه ما.

اندیشه‌های عطار چه نسبتی با نیازهای فکری و اجتماعی جامعه معاصر دارند؟

عطار یکی از بزرگ‌ترین و برجسته‌ترین شاعران و عارفان ادبیات فارسی است که در قرن‌های ششم و هفتم می‌زیست و بنا بر روایت‌ها، در اوایل قرن هفتم به دست مغولان کشته شد. آثار او سرشار از مفاهیم عرفانی، اخلاقی و انسانی است؛ به‌گونه‌ای که عطار نه‌تنها در دوران زندگی‌اش، بلکه در قرن‌های پس از خود نیز الهام‌بخش شاعران، عارفان و اندیشمندان بسیاری بوده است. عطار با ترکیب حکمت عرفانی و زبان شعری توانست عرفان را در قالب شعری زنده و اثرگذار بیان کرده و مفاهیم عمیق فلسفی و معنوی را به زبانی ساده، روشن و در عین‌ حال تأثیرگذار به مخاطب منتقل کند. برخی از محققان، او را پیشاهنگی در تحول سبک نوین شعر و ادب فارسی می‌دانند. انسان امروز، که در فضایی کاملاً مدرن زندگی می‌کند و بسیاری از افراد از معنویت و زیست عرفانی فاصله گرفته‌اند، بیش از هر زمان دیگری با بحران‌های اخلاقی و انسانی روبه‌رو است؛ جهان امروز پر از بی‌رحمی‌ها، نامردمی‌ها و فاصله‌های انسانی است. در چنین شرایطی، اندیشه‌ها و تعالیم عطار می‌تواند برای بشر معاصر که درگیر پیچیدگی‌های زندگی مدرن است، درس‌هایی ارزشمند و راه‌گشا ارائه دهد. اگر به آثار عطار نگاه کنیم به ‌ویژه «منطق‌الطیر» که یکی از شاهکارهای ادبیات جهان است، می‌بینیم او چگونه نقشه راهی برای سفر معنوی انسان ترسیم می‌کند؛ سفری که سالک باید از هفت وادی بگذرد تا به حقیقت نهایی، یعنی حضرت حق، برسد. در جایی از منطق‌الطیر، عطار برای بیان مفهوم جوانمردی، حکایتی نقل می‌کند:
روزی ابوسعید ابوالخیر، بوسعید مهنه، در حمام بود. دلاکی برای نشان دادن مهارت خود، چرک تن شیخ را پیش چشمش می‌آورد. در همین هنگام از او پرسید: «ای پاسیان، جوانمردی چیست؟» و عطار پاسخ زیبای ابوسعید را چنین نقل می‌کند: «شیخ گفتا: شوخ پنهان کردن است، پیش چشم خلق نیاوردن است». به بیان عطار، جوانمردی آن است که عیب و ایراد دیگران را بپوشانیم، نه اینکه آشکار کنیم و پیش چشمشان بیاوریم.از این دست آموزه‌های اخلاقی و مفاهیم معنوی که انسان امروز سخت به آن‌ها نیازمند است، در آثار عطار بسیار دیده می‌شود. اندیشه او با وجود گذشت قرن‌ها، همچنان می‌تواند چراغی برای فهم بهتر انسان، اخلاق و حقیقت در روزگار پرآشوب کنونی باشد.

آثار عطار به‌ویژه منطق‌الطیر، در جهان بسیار خوانده می‌شوند. چه مؤلفه‌هایی سبب جهانی بودن پیام‌های او شده است؟

همان ‌طور که گفته شد، منطق‌الطیر عطار اثری تمثیلی و یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبیات عرفانی فارسی و البته ادبیات جهان به شمار می‌رود. عطار در این اثر، با زبانی رمزآلود و استعاری، سیر و سلوک عرفانی را در قالب هفت مرحله به تصویر می‌کشد. پرندگانی که در داستان حضور دارند نماد سالکان راه حقیقت‌اند؛ سالکانی که برای رسیدن به حضرت حق که در داستان با نماد سیمرغ تجلی یافته باید دشواری‌های فراوانی را پشت سر بگذارند. این ساختار تمثیلی، به انسان امروزی نیز پیام روشنی می‌دهد: اگر می‌خواهی به حقیقت برسی، باید از هفت وادی و هفت مرحله دشوار عبور کنی. عطار این مسیر را در بیت مشهور خود چنین توضیح می‌دهد: «ما را هفت وادی در ره است / چون گذشتی هفت وادی درگه است». معنای روشن این سخن آن است که راه حقیقت از گذرگاهی پرچالش می‌گذرد و سالک نمی‌تواند بدون طی این مراحل، به مقصد برسد.در نخستین وادی، یعنی وادی طلب، عطار به انسان امروز یادآوری می‌کند که آغاز راه با «درخواست و اراده راستین» همراه است؛ طلبی که تنها زمانی تحقق می‌یابد که انسان مادیات را کنار بگذارد.
در این مرحله است که «مال» باید رها شود، «مُلک» باید وانهاده شده و دل باید از تعلقات تهی شود. پس از عبور از این وادی، انسان وارد وادی عشق می‌شود. عطار تأکید می‌کند بدون عشق، انسان از مسیر انسانیت فاصله می‌گیرد و به‌سوی حیوانیت میل می‌کند؛ و این وضعیتی است که در زندگی امروز نیز به‌روشنی دیده می‌شود. بنابراین، سالک در دومین مرحله باید عاشق باشد: «بعد از این وادی عشق آید پدید». پس از عشق، مراحل بعدی آغاز می‌شوند؛ هر مرحله با معناهای عمیق همراه است و هر کدام می‌تواند برای انسان امروز به‌منزله نقشه راهی برای تعالی، رشد معنوی و کشف حقیقت باشد. همین مفاهیم از طلب و عشق گرفته تا فنا، توحید و رسیدن به حقیقت است که سبب شده پیام‌های عطار از مرز زمان و جغرافیا عبور و اثر او را به میراثی جهانی تبدیل کند.

این عرفان می‌تواند به زندگی روزمره، هویت‌سازی اجتماعی یا بحران‌های امروز پاسخ بدهد؟

عطار زبانی گرم، شیرین و قابل ‌درک دارد و از واژه‌ها و معناهای دور از ذهن پرهیز می‌کند. او در روزگاری می‌زیست که شعر فارسی در اوج دشواری لفظ و پیچیدگی معنا قرار داشت، اما برخلاف بسیاری از شاعران هم‌عصر خود، زبانی ساده‌تر و روشن‌تر را برگزید. با این ‌همه، دریافت مفاهیم آثار او برای جوان امروز همچنان آسان نیست و نیازمند توضیح و تفسیر است. به‌نظر می‌رسد یکی از رسالت‌های مهم اندیشمندان و پژوهشگران حوزه ادب و عرفان فارسی به‌ویژه عطارپژوهان این است که آثار عطار و روایت‌های عرفانی او در منطق‌الطیر، الهی‌نامه و مصیبت‌نامه را به زبانی روان، امروزی و قابل ‌فهم بازنویسی کنند؛ البته به‌گونه‌ای که چاشنی ابیات اصلی حفظ شود و روح متن آسیب نبیند.
در این صورت، جوان امروز که بی‌تردید تشنه معنا و معرفت است، ارتباطی عمیق‌تر با اندیشه‌های عطار برقرار خواهد کرد. علاوه بر این، می‌توان از ظرفیت‌های داستان‌ها و حکایت‌های عطار برای تولید آثار هنری بهره گرفت؛ از جمله ساخت فیلم‌های کوتاه، انیمیشن و حتی فیلم‌های سینمایی. چنین آثاری می‌تواند به مخاطب امروز کمک کند تا درکی دقیق‌تر، ملموس‌تر و عمیق‌تر از جهان عرفان بدست آورد. هر چه جوان امروز بیشتر با دنیای معرفت، عشق و سیر و سلوک عرفانی آشنا شود، طبیعتاً از فضاهای نادرست و آسیب‌زایی که سر راه او قرار دارد دورتر خواهد شد. در واقع، عرفان عطار می‌تواند همچنان به‌عنوان منبعی راهنما در مواجهه با بحران‌های اخلاقی، هویتی و اجتماعی دوران معاصر عمل کند.

آیا خوانش‌های مدرن از آثار عطار می‌توانند با نیت اصلی او سازگار باشند، یا در خوانش معاصر ناگزیر به فاصله گرفتن از متن هستیم؟

به‌نظر من، وجود خوانش‌های مختلف و گاه متفاوت از یک متن، نشان‌دهنده ظرفیت بالای آن اثر است؛ زبانی و بیانی که عطار به کار گرفته نیز چنین ظرفیتی دارد. البته این خوانش‌ها باید با دقت و آگاهی صورت گیرند تا به بیراهه نروند. توانایی تمایز میان برداشت‌های صحیح و نادرست، به درک و دریافت مخاطب بازمی‌گردد.
در حالی که برخی تفاسیر، خوانش‌های زیبا و متناسب با زمانه ارائه می‌دهند، گاهی شاهد برداشت‌هایی نامتعارف هستیم که به بیراهه می‌روند. اینجاست که مخاطب باید هوشیار باشد. نکته حائز اهمیت، اعتدال در اندیشه و بیان عطار است؛ او نه با زهد خشک، سخنی ملال‌آور و بی‌روح بیان کرده و نه زبان شاعرانه او سبب کاهش عمق عرفانی‌اش شده است. برخی از حکایت‌های عطار مانند آن‌هایی که به «عقلای مجانین» (دیوانگان عاقل‌نما) مربوط می‌شود، جلوه‌ای ویژه به آثار او بخشیده و می‌تواند در خوانش‌های امروزی مورد توجه قرار گیرد. با این حال، درباره خوانش‌های نادرست نمی‌توان سنجه دقیقی برای سنجش آن‌ها ارائه داد. در این میان، شاید برداشت من درست باشد و برداشت دیگری نادرست.
از این رو دوستان عزیز، علاقه‌مندان، دانش‌آموزان، دانشجویان و به‌ویژه جوانان را دعوت می‌کنم با مطالعه بیشتر، دانش خود را در این حوزه ارتقا دهند. هر چه سطح اطلاعات و اشراف شما بر آثار عطار بالاتر باشد، در پذیرش هر خوانش و برداشتی هوشیارتر خواهید بود و از تن دادن به هر تفسیری پرهیز می‌کنید.

درباره کنگره ملی عطار برایمان بگویید که امسال برگزاری این همایش به چه شکل خواهد بود؟

هر ساله در روز ۲۵ فروردین، همایش بزرگداشت عطار در مشهد و نیشابور برگزار می‌شد. امسال نیز قرار بود این همایش با همکاری مؤسسه آموزش عالی عطار، انجمن علمی معلمان ادبیات خراسان رضوی، دانشگاه فرهنگیان و آزاد و مؤسسه خردسرای فردوسی برگزار شود که متأسفانه به دلیل شرایط ناخواسته کنونی کشور و اوضاع جنگ، برگزاری این رویداد به تعویق افتاده است.
در حال حاضر، تاریخ دقیقی برای برگزاری همایش نمی‌توان تعیین کرد و این امر منوط به آرامش یافتن اوضاع است. با این حال، برگزارکنندگان امیدوارند در نخستین فرصت ممکن، نهایتاً تا تابستان امسال، این همایش ملی برگزار شود. دبیرخانه همایش مقالات بسیاری را دریافت کرده که در مرحله داوری هستند و تعدادی از آن‌ها نیز داوری شده‌اند. نتایج نهایی داوری و آمادگی برای چاپ مقالات، مشروط به مساعد بودن شرایط و امکان برگزاری همایش باکیفیتی است که مد نظر علاقه‌مندان است.
نکته قابل توجه در خصوص همایش امسال، رویکرد علمی آن است. در دو سال گذشته، این همایش بیشتر حال و هوای جشنواره‌ای داشت و تنها شامل یک سخنرانی بود. اما در سومین دوره برگزاری، فراخوان مقاله منتشر شد و مقالات متنوعی از سراسر کشور به دبیرخانه رسید. قرار است سخنرانی‌های متعددی بر اساس مقالات پذیرفته‌شده ارائه شود. بخشی از این مقالات در مجموعه مقالات همایش و برخی دیگر در نشریات معتبر به چاپ خواهند رسید.