دکتر عبدالله صلواتی، استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی تهران و پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در یادداشتی به اجمال این ظرایف را در قالب چهار پرده به شرح زیر تبیین کرده است که، در ادامه می‌خوانید:

پرده اول: عقل در ریل سلامت و دوری از خودبزرگ‌بینی

عقل متناسب با فرد، امت و تاریخ، دچار «قبض و بسط» می‌شود؛ گاه چنان منقبض که از درک امور ساده ناتوان است و گاه چنان بسط می‌یابد که می‌تواند مخاطب معارف سنگین قرار گیرد. گاهی نیز رذیلت‌هایی، چون غرور، عقل را از مسیر اصلی خارج می‌کند؛ در این حالت، آدمی دچار کوچک‌نمایی و بزرگ‌نمایی خطرناک می‌شود. دیگران و کارهایشان را حقیر می‌بیند، اما خود و کارهایش را بزرگ و بی‌نقص می‌پندارد. در عین حال، عقل در ریل سلامت و اتمسفر الهی، در مسیر «بزرگ‌نمایی پسندیده» گام برمی‌دارد و کارهای خیرِ اندکِ دیگران در چشم او بزرگ جلوه می‌کند.

پرده دوم: زیستن در محضر خدا و احترام به کرامت فطری

با راهبری عقل، رفتارهای درست شکل می‌گیرند و همین رفتارها زمینه رشد عقل را فراهم می‌کنند. عقلی که به کمال رسیده، خود را کوچک و کارهای نیکی که دیگران (حتی اندک) انجام می‌دهند را بزرگ می‌یابد. این کمال در فضای «عالم محضر خداست» به اوج می‌رسد؛ جایی که دل به حضور حق ایمان دارد. در این فضا، آدمی با التفات قلبی، حق را در دل هر پدیده‌ای می‌یابد و همه را بر اساس فطرت پاکشان، اهل رحمت می‌شمارد. به همین دلیل، نزد او مشهور و گمنام به یک اندازه محترم هستند و کارهای خیرشان، بیش از آنچه هست، مهم تلقی می‌شود. به قول ابن‌سینا، عارف، چون مسرورِ حق است و در هر چیز حق را می‌بیند، با روی گشاده همگان را محترم می‌شمارد.

پرده سوم: غنای وجودی و تواضع در قبال دیگری

کسی که دل را حقیقتِ وجودی خویش و عقل را کارگزار آن یافته، از وجودی سرشار برخوردار است. خاصیت این سرشاری، فروتنی در قبال دیگران و کارهای نیک آنهاست. او در این حالت، نه با نگاهی تحقیرآمیز دیگران را می‌سنجد تا خود را بزرگ جلوه دهد، و نه دیگران را سنگِ محکی برای فراموشیِ خود می‌سازد؛ بلکه با سرشاریِ خود، «دیگری» را هم سرشار می‌بیند و کمِ او را زیاد تلقی می‌کند. او به تعبیر مولوی، به چنان رتبه‌ای رسیده که «میزان و موزون» خویش است و در این افق، کارهای خیرِ دیگران را زیباتر، بیشتر و بزرگتر از آنچه هست می‌بیند.

پرده چهارم: اثر پیگمالیون و دعوت غیرمستقیم به تعالی

بیش‌انگاریِ خیرِ اندک، فضیلتِ قدردانی را محقق کرده و مایه خیرات کثیر در جامعه می‌شود که یکی از آنها، راغب کردنِ نیکان به کار نیک است. بزرگ دیدنِ کارِ دیگران، نوعی «امر به معروفِ بزرگتر» است؛ چرا که طبق «اصل پیگمالیون»، وقتی ما دیگری را در رتبه‌ای بالاتر از آنچه هست ارزیابی می‌کنیم، انتظاری جدید در او شکل می‌گیرد و او سعی می‌کند خود را به آن مرتبه برساند. فردی که بیش از حدِ کارش تحسین شده، با ابعاد والاترِ وجود خود آشنا شده و ترغیب می‌شود تا کارهای نیکِ باشکوه‌تری انجام دهد. این نوع تحسینِ گشاده‌دستانه، در واقع تعریفی جدید از فرد ارائه می‌دهد و دعوتی غیرمستقیم و ماندگار برای فراروی و تعالی اوست.